-
Nûnerê Taybet ê Amerîkayê bo Sûrîye û Îraqê Tom Barrack îro Duşemê gihîşt paytexta Iraqê, Bexdayê, û ragihand ku ew ê bi Serokwezîrê Iraqê Elî El-Zeydî re bicive da ku peyama piştgiriya Serokê Amerîkayê Donald Trump bigihîne hikûmeta wî.
Barrack li ser hesaba xwe ya fermî li platforma Xê dîyar kir ku di vê hevdîtinê de, ew ê behsa hevkarî û rêyeke nû ji bo têkiliyeke bibandor a Amerîka-Iraqê, hevkariya xwe danûstandin bikin.
Tê çaverêkirin Balyoz Barrack roja Sêşemê seredana Hewlêrê bike û hevditinan ligel berpirsyarên herême saz bike, derbarê vê serdanê de, Serokê Herêma Kurdistanê, Nêçîrvan Barzanî di daxuyanîyeka rojnamevanî de diyar kir ku ev yekem serdana Tom Barrack e, bo Herêmê piştî Serok Trumpî kirîye nûnerê xwe li Îraqê û Sûrîyê û got ku ew danûstandinan li ser mijarên ku têkildarî Herêma Kurdistanê û Iraqê bi giştî bikin.
Çavdêrên Iraqî bawer dikin ku serdana Barrack bi ragehandina rêkeftina di navbera Washington û Tehranê de ji bo rawestandina şer re hevdem e - dibe ku nîşana wê çendê be Washingtonê dixwaze bo çareserkirina hin pirsgirkan zextên li Bexdayê dike. Di nav van de yên herî girîng bêçekkirina komên çekdar û sînordanana bandora Îranê li ser Îraqê.
Disan Serdana Barrack dibe ku ji bo behsa seredana Serokwezîr Elî El-Zeydî bo Washigtonê be, ku tê çaverêkirin ku li meha 7 serdana Amerîka bike.
-
Şanda Tîma Neteweyî ya Futbolê ya Îraqê ji kampa xwe ya li West Virginia ber bi Bostonê ve bi rê ket, berî ku yekem maça xwe ya Cama Cîhanê ya FIFA 2026an li dijî Norwêcê roja Çarşemê bilîze.
Endamê Yekîtiya Futbolê ya Iraqê û berpirsê şandeya Tîma Niştîmanî ya Îraqê, Ehmed El-Mûsewî, di daxuyaniyeke taybet de ji bo "Dengê Amerîka" ragihand ku Şandeya tîma Iraqê duh gihîştiye bajarê Bostonê yê Amerîkayê û yekser dest bi bernameya rahênanê ya ji bo lîstika xwe ya yekem a di Cama Cîhanê ya 2026an de kiriye.
El-Mûsewî bal kişand ser giringiya vê bûyerê û diyar kir ku ev pişkdarî piştî qutbûneke dirêj a 40 salan tê; ku pişkdariya herî dawî a Iraqê di cama Cîhanê de li Meksîkayê di sala 1986an de bû.
Wî destnîşan kir ku lîstikvanan di bin çavdariya tîma teknîkî de ne û rewşa fîzîkî û derûnî ya tîmê berî vê lîstika mezin di asta herî ba ş û bilind de ye.
Derbarê şensê tîmê di lîstika sibê de, El-Mûsewî ji Dengê Amerîka re got: "Em baş dizanin ku rûbûrûbûna tîma Norweçê ne hêsan e. Koma me (ku tîmên Fransa û Senegalê jî tê de ne) ji ber şiyanên mezin ên van tîman yek ji komên herî dijwar e. Lê baweriya me bi lîstikvanên me û bi karê ku di dema borî de hatiye kirin pir mezin e."
El-Mûsewî dîsan tekez kir ku moralê yarîzan û lîstikvanan pir bilind e û di rewşeke derûnî ya erênî de ne; hemû lîstikvan berpirsiyariya li ser milê xwe dizanin û di dema amadekariyan de dîsîplînek mezin nîşan dane.
Wî di dawiya daxuyaniya xwe de got, "Em rêzê li tîma Norweçê digirin, lê armanca me ya serekî lîstikeke rûmetdar û encam wekî ku nîşana pêşkeftina futbola Iraqê bide. Em pişta xwe bi lîstikvanên xwe û bi piştgiriya piştevan û heyranên tîma xwe irêdidin, yên ku her dem li her qadê bi me re ne."
-
Wezareta Navxweyî ya Sûrîyê îro Duşemê ragihand ku leşkerekî wan ê ewlekarîyê hatîye kuştin. Ev leşker dema ku hêzên hikûmetê rê li ber êrîşeke du çekdarên DAIŞê ya li ser navenda asayîşê ya li bajarê Reqayê girtin, hate kuştin.
Li gor daxuyanîya wezaretê, du xwekujan xwest êrîşî ser navenda fermandarîya asayîşê bikin. Hêzên ewlekarîyê yek ji wan kuşt, yê duyem jî hat dorpêçkirin paşî xwe teqand.
Di daxuyanîyê de hat gotin ku di vê êrîşê de sê leşkerên din ên ewlekarîyê birîndar bûn.
-
Roja Duşemê 15 Hezîranê, li havîngeha Évian-les-Bains, a Frensayê, di dema Hilcivîna G7 de Serokê Amerîkayê Donald Turmp û Serokê Frensayê Emmanuel Macron civîyan.
-
Roja Duşemê 15 Hezîranê, li havîngeha Évian-les-Bains, a Frensayê, di dema Hilcivîna G7 de Serokê Amerîkayê Donald Turmp û Serokê Frensayê Emmanuel Macron civîyan.
Di civînê de, Serokê Frensayê Emmanuel Macron piştgirî da rêkeftina aştiyê ya ku bi saya Serokê Amerîkayê Donald Trump di navbera Amerîka û Îranê de hat çêkirin û got ku Frensa amade ye di pêkanîna peymanê de berpirsiyariya xwe bicî bîne.
Macron di dema civîna bi Serok Trump re li Frensayê got “Em amade ne ku para xwe ya berpirsyarî ya rêkeftinê bigirin ser xwe û bibin beşek ji pabendbûna civaka navneteweyî. Ev gaveke pir girîng e ber bi aştiyê ve, lê di heman demê de ji bo aboriya cîhanî jî.”
Donald Trump rêkeftin wekî serkeftinek dîplomatîk a mezin binav kir û bal kişand ser bandorên wê yên erênî li ser bazarên cîhanî.
Li gorî Trump, piştî ragihandina rêkeftinê, Tengava Hormuzê ji nû ve ji bo keştîvaniya bazirganîya navnetewî vekirî be û bihayên petrolê dest bi daketinê kiriye.
Trump got “Ez difikirim ku gelek tiştên mezin dê niha li Rojhilata Navîn çê bibin. Petrol bi lez dadikeve û bazara borsayê wekî roketekê bilind dibe.”
Wî herwiha zêde kir û got ku "armanca sereke ew e ku Îran nikaribe bibe xwedî çekê navokî."
Trump got: “Rêkeftina ku me û Îranê çêkir dê gelek serkeftinan bîne cîhanê, ji ber ku bazara petrolê di van mehên dawî de di rewşeke ne aram de bû.”
Di pêşkeftineke din de, Trump ragihand ku Cîgirê Serok Amerîkayê, JD Vance tê payîn ku ji bo merasîma fermî ya îmzekirina peymana aştiyê biçe Cinêvê.
JD Vance, berî niha dema ku bi kenala CNBC re axivî bû got ku ew dê beşdarî merasîma îmzekirina rêkeftinê bibe û dibe ku serok Trump jî çaxê dema wî hebe ku beşdarî di Hilvîna G7 de dike, ew jî beşdarî merasîmê bibe.
Çavdêr dibêjin ku merasîma ku li Cinêvê tê plan kirin dikare bibe yek ji girîngtirîn bûyerên dîplomatîk yên salê, ku dibe qonaxeke nû di peywendiyên navbera Washington û Tehranê de dest pê bike û bandorek berfireh li ser aramiya herêmî û aboriya cîhanî bihêle.
-
Piştî ragihandina rêkeftina aştîyê bi rejîma Îranê re, Serok Donald Trump ji bo Hilcivîna salane ya G7 ya serokên aborîyên herî pêşketî yên cîhanê gihîşt Frensayê, ku Tengava Hormuzê, aborîya cîhanî, şerê Ukrayna û Rûsyayê û zîrekîya destkird di rojevê de ne.
Serokê Frensayê Emmanuel Marcon, ku di nav serokên G7 de bû ku pêşwazîya rêkeftina di navbera Amerîka û Îranê de kir, got ku endamên G7 dê roja Sêşemê, ligel serokên welatên hevkar ên vexwendî, di nav de jî Misir, Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî û Qeter, civînekê li ser Îranê bikin.
Dema ku hilcivîn roja Duşemê li bajarê havîngeh yê Frensayê Evian-les-Bains vedibe, Macron got ku girîng e Tengava Hormuzê bi awayekî aştîyane ji nû ve were vekirin, lê her weha destnîşan kir ku G7 divê li ser kêmkirina girêdana bi tengavê re bixebite.
Rêberên welatên G7, di nav de jî Almanya, Îtalya, Brîtanya û Frensa, daxuyaniyeke hevbeş weşand û pesna rêkeftinê da û wekî "demeke derfetê" ji bo vegerandina aramîya herêmî û aramkirina aborîya cîhanî, ku mijareke sereke ya Civîna Bilind e, bi nav kir.
Xaleke din a di rojevê de sînordarkirina nehevsengîyên aborî yên cîhanî û bacên gumrikê ye. Berî civînê, Serok Trump ji Frensayê xwest ku baca xwe ya dîjîtal a 3% li ser kompanîyên teknolojîyê yên Amerîkî rake û diyar kir ku Amerîka dê tedbîrên beramberî bigire.
Trump di hevpeyvînekê de ku roja Duşemê hate weşandin ji New York Post re got, "Min jê xwest ku ji kompanîyên Amerîkî bacê nestîne, û heke ew bacê bistînin, ez neçar im ku bacê 100% li ser hemî şampanya û hemî şerabên ku ji Fransayê tên deynim, ti çareyek din ji min re tune."
Macron roja Duşemê ji televîzyona bazirganî ya Frensî TF1 re got ku bacên gumrikê "ji bo kesî baş nînin, û bi taybetî bacên gumrikê di navbera welatên G7 de."
Krîza Rojhilata Navîn ku di Hilcivînê de serdest e, Serok Trump her wiha plan dike ku bi rêberên Qeter, Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî û Misrê re li kêleka civînê hevdîtinên dualî bike.
Welatên G7 ev in: Amerîka, Frensa, Brîtanya, Almanya, Japonya, Îtalya û Keneda. Her wiha çend welatên ne endamên G7 jî hatine vexwendin.
-
Piştî rêkeftina Amerîka û Îranê, welatên Kendavê û gelek welatên li herêmê pêşwazî li vê aştîyê kirin.
Gelek welatên li herêmê û li seranserî cîhanê pêşwazî li rêkeftina Amerîka û Îranê kirin, piştî roja Yekşemê, Serokê Amerîkayê Donald Trump li ser platforma Truth Social ragihand ku plansazîya aştîyê ya bi Îranê re temam bûye.
Ji ber vê rêkeftina nû di navbera Amerîka û Îranê de, îro Duşemê her yek ji Behreyn, Oman, Erebistana Siûdî, Mîrgehên Ereb ên Yekbûyî, Qeter û Kuweytê daxuyanîyên fermî dan.
Di van daxuyanîyan de, Behreynê spasîya hewldanên Serokê Amerîkayê û navbeynkarîya Pakistanê kir.
Li alîyê din, Wezareta Derve ya Omanê pesna rolê erênî yê welatên Kendavê û Pakistanê da, ku herêm ji metirsîyan parastin.
Wezareta Derve ya Erebistana Siûdî ragihand ku ev peyman şer radiwêstîne. Ev rêkeftin derfetê dide herdu welatan ku di nava 60 rojan de ji bo peymaneke herdemî biaxivin.
Herwiha, Mîrgehên Ereb ên Yekbûyî got ku ji bo parastina ewlekarîya herêmê, divê niha her kes girîngîyê bide dîplomasî, danûstandinê û qanûnên navneteweyî.
Ji bo alîyê aborî, Hikûmeta Qeterê diyar kir ku ev peyman ji bo parastina azadîya derbasbûna keştîyan di Tengava Hormuzê de gaveke pir girîng e.
Li alîyekî din, Wezareta Derve ya Kuweytê bi germî pêşwazî li rawestandina şer kir û spasîya rolê Pakistan û Qeterê kir ku alîkarî kirin da ku ev peyman çêbibe.
Li ser asta cîhanê jî, Seroka Komîsyona Ewrupayê Ursula von der Leyen pêşwazî li vê aştîyê kir û xwest ku Tengava Hormuzê herdemî vekirî bimîne. Lê belê, wê bi eşkereyî got ku heta Îran hemû şertên vê peymanê bi cih neyîne, Yekîtîya Ewropayê (YE) ti cezayekî li ser Îranê ranake.
Her weha şeva borî welatên weke Emaniya, Frensa, Brîtanya û welatên din bi daxuyaniyên hevbeş û taybet jî pêşwazî li rêkeftina Amerîka û Îranê kir.
-
Di navbera xewna vegerê bo ser cih û warên xwe bi awayekî ewle, û jiyana di nava kavilên muzexeneya Kobanîyê de, çarenivîsa malbatên derbiderên ji Girê Sipî û Reqayê nediyar dimîne.
-
Dosyaya "Heşda Şe'ibî" careke din vegerîya pêş qada siyasî ya Îraqê, ligel hewldanên hikûmeta Îraqê ya nû ji bo kontrolkirina çekên mîlîşyayan û helandina wan di nav sazîyên ewlehîyê yên fermî de.
Piştî derbasbûna 12 salan li ser avakirina desteya Heşda Şe'ibî li Îraqê, Serokê Desteyê Faleh El Feyaz, roja Yekşemê bang li Serokwezîrê Îraqê Elî El Zeydî kir ku binesazî û kampên leşkerî yên taybet ji bo van hêzan li "derveyî bajaran" ava bike.
Ev gav di çarçoveya stratejîk de wekî hewldanek ji bo kêmkirina zextên siyasî û raya giştî yên li ser hebûna çekdaran di nav bajaran de tê nirxandin.
Hevpeymanîya Çarçoveya Hemahengîya Şî'ayan roja Yekşemê daxuyanîyek di salvegera fetwaya “Cîhad el-Kîfa'i” weşand, tê de piştrast kir ku sînordarkirina hebûna çekan ji bo dewleta Îraqê stûneke bingehîn e ji bo parastina niştimanî.
Eqîl El Rudeynî, Peyvdarê Hevpeymanîya El Nesir, di daxuyanîyeke taybet de ji bo "Dengê Amerîka" ragihand ku daxwaz û hezke xurt di na hêzên siyasî yên Çarçoveya Hemahengîyê û alîyên din de heye ji bo kontrolkirina çekan.
El-Rudeynî destnîşan kir ku hewldanên mehên borî bûne sedem ku hejmareke girîng a komên çekdar qebûl bikin ku bikevin bin sîwana desthilata giştî û bin fermandarîya Serokwezîr û Fermandeyê Giştî yê Hêzên Çekdar.
Peyvdarê Hevpeymanîya El Nesir diyar kir ku ev yek ji mêj ve (ji sala 2018'an ve) daxwaza serekî ya Merci'yeta Bilind a Şî'e li Necef bûye.
Wî got ku îro ev daxwaz bi ser ketiye û hejmareke mezin a komên çekdar amade ne ku çekên xwe deynin û di nav sîstema siyasî û leşkerî ya fermî de bihêlin da ku li Îraqê tenê yek desthilat û yek çek hebe.
Di dawiya daxuyaniya xwe de, El Rudeynî hişyariyek da û ragihand: "Ew komên çekdar ku neyên bin sîwana dewletê, dê wekî komên ji derveyî qanûnê werin hejmartin û dê rûbûrûyî rênimayî û gavên qanûnî bibin."
Wî zêde kir ku niha li ser vê mijarê lihevhatineke giştî di navbera Desthilata Olî ya Şî'eyan, Çarçoveya Hemahengîya, aliyên siyasî ku Hêzên Heşda Şe'ibî û hemû hêz bi tevahî di bin fermandariya leşkerî ya navendî de bin.
Ji aliyekî din ve, pisporên sîyasî û ewlehî dibînin ku plana veguhastina baregehan, her çend fersendê dide sazkirina sîstemeke serbixwe ya dewletê, lê rûbûrûyî astengiyên logistîk û aborî yên mezin dibe; ji ber ku hinek mîlîşyayên xwedî bandor vê gavê wekî lawazkirina pêgeha xwe ya siyasî û aborî li ser erdê dibînin.
Pisporê pirsên Ewlehiyê Dr. Îmad Elo ji Dengê Amerîka re got: "Ya rast ji sala 2003'an û vir ve her hemî hikûmetên Îraqê yên yek li du yekê dirûşma wan serwerîya yasayî û kontrola dewletê ya ser çekan bû, lê gavên cidî nehatine avêtin, ku civak û kolana Îraqî hest pê bike ku di wê çarçoveyê de tiştek hatîye kirin."
"Piştî ku birêz Elî El-Zeydî Serokwezîrê nû desthilat wergirt mirov hest dike ku kar ji bo çek di dest dewletê de be tê kirin," Dr. Elo got.
Şîrovekar Elo herwiha got: "Lê mixabin ku bernameke zelal ya hilweşandina komên çekdar tuneye, ji ber ku daxuyaniyên dijber ji berpirsên Îraqê û berpirsên Heşda Şe'ibî derdikevin, ewê demekê dirêj bikêşe heta ku plana çek tenê di dest dewletê de bin serbigire û serkeve."
Çavdêr helwdanên hikûmeta Zeydî ya ji bo nehiştina komên çekdar weke gavekê dibînin ku bi niyeta baş nîşanî Washingtonê bide di yek ji mijarên herî hestyar ên di têkilîyên dualî de.
-
Nûçeyên Cîhanê ji Dengê Amerîka
-
Hevkarê me Ferhad Felahî ji bajarê Evian-les-Bains li Fransayê agahîyên herî dawî derbarê hilcivîna G7 pêşkêş dike.
-
Serokên welatên dewlemend û pîşesaz yên Koma Heftan (G7) roja Duşemê li bajarekî havîngeh yê Frensî li peravên Gola Cinêvê di dilê Ewrupayê de dicivin da ku li ser rêzek mijar gotûbêjan bikin.
Piştî ku Amerîka û Îranê lihevkirineke pêşîn ji bo bidawîkirina şer pêk anîn, girîngîya civînê zêdetir dibe.
G7 Çi Ye?
G7 hevpeymanîyeke nefermî ya welatên dewlemend û pîşesaz e ku endamên wê; Amerîka, Brîtanya, Keneda, Frensa, Almanya, Îtalya û Japonya ne, û her weha Rûsya demekê di nav de bû. Yekîtîya Ewrupayê beşdarî hemî civînan dibe lê wekî yek ji heft welatên orîjînal nayê hejmartin û mafê wê tune ku serokatîya komê bike ji ber ku ew bi serê xwe ne welatek, belkî ew blokek ji 27 welatan pêk hatîye.
Tevlîbûna Rûsyayê di sala 1997an de navê wê guherand bo G8, lê di sala 2014an de piştî girtina nîvgirava Qirimê ya Ukraynayê, hate rawestandin.
Frensa di sala 2026 de li Kenedayê serokatîya komê wergirt
G7, piştî ambargoya petrolê ya OPECê di sala1973an de, wekî forumek ji bo welatên dewlemend ji bo çareserkirina krîzên aborî yên cîhanî hate damezrandin. Endamên wê bi hev re GDP'ya wan ji 50 trîlyon dolarî zêdetir e, hinekî kêmtir ji nîvê aborîya cîhanê.
Çarçoveya çalakîyên G7 di salên 1980an de berfireh bû û mijarên siyasî jî di nav xwe de girtin.
Di dîroka xwe ya 50 salî de, G7 bi gelek krîzên jeopolîtîk re rû bi rû maye, ji krîza petrolê ya salên 1970an bigire heya pirsên dor rola komê li ser asta cîhanê.
Vexwendina welatên din bo hilcivînê di salên dawî de bûye tiştekî normal. Îsal, rêberên ji Hindistan, Koreya Başûr, Kenya û Brezîlyayê di nav kesên vexwendî de ne.
Girîngiya Hebûna Trump di Hilcivînê de çi ye?
Serokê Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump roja Duşemê serê sibê ji Washingtonê derket da ku beşdarî hilcivîna G7 bibe.
Di demekê de ku Trump hilcivîna G7 ya berê li Kenedayê bicî hîşt, rayedarên Frensî kêfxweşîya xwe ji hebûna wî anîn ziman.
Ji bilî Amerîkayê, endamên din ên G7, di nav de jî Brîtanya, Keneda, Frensa, Îtalya, Almanya û Japonya, rasterast ji biryar û kiryarên Trump ên li ser qada cîhanê bi bandor dibin, ku forma rêziknameya Rojhilata Navîn, bazirganîya cîhanî û dîplomasîyê datînin.
Serok Trump her wiha biryar e ku di dema hilcivînêde bi rêberên çend welatên Rojhilata Navîn re bicive. Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, ku bandora şer rasterast lê bûye, û her wiha Qeter û Misir dê li civînê bin.
Piştgiriya Ukraynayê
Serokê Amerîkayê dê civîneke xebatê bi Serokê Ukraynayê Volodymyr Zelenskyy re jî li dar bixe. Civîna roja Sêşemê bi Zelenskyy re di demekê de tê ku şerê Rûsya li Ukraynayê hêdî bûye û Ukranya ji hevalbendên xwe bêtir alîkarîya leşkerî dixwaze.
G7 dixwaze hevgirtinê nîşan bide di piştgirîya Ukraynayê de; welatek ku niha di sala xwe ya pêncemîn de bi şer re rû bi rû maye.
Serokê Ukraynayê ji bo bidawîkirina şer hevdîtinên rû bi rû li gel Serokê Rûsyayê Vladimir Putin pêşniyaz kiriye.
Endamên Ewropî yên G7 dixwazin cihê Ukraynayê xurt bikin.
Bandora Rêkeftineke bi Îranê re çi ye?
Gotûbêjkirina gavên din ên li ser Komara Îslamî ya Îranê dê yek ji çend mijarên ku rêberên G7 dê di hilcivînê de ji 15 heta 17ê Hezîranê bin.
Rêberên G7 dixwazin hûrgulîyên peymana Amerîka-Îranê bizanibin. Hûrguliyên peymanê, ku tê pêşbînîkirin roja Înê li Swîsreyê bi fermî were îmzekirin, nehatine eşkerekirin.
Trump got ku Tengava Hormuzê, rêyeke girîng a veguhastina petrol û gazê ya cîhanî ye ku hikûmeta Îranê bi mehan e bi bandor girtiye, dê roja Înê ji nû ve were vekirin û ferman da ku dorpêça Amerîkayê ya li ser benderên Îranê bi dawî bibe.
Berî hilcivîna G7, Frensayê piştgirîya xwe ji bo rêkeftineke nava G7 bi hevkarên Rojhilata Navîn re li ser daxwazên pêşbîn ên hikûmeta Îranê li ser bernameyên wê yên navokî û mûşekî, anî ziman.
Rêberên Misir, Qeter û Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî jî dê beşdarî hevdîtinan bibin û daxwaza rêkeftineke dawî ya muhtemel bi Komara Îslamî ya Îranê re bikin.
Rastkirina “Nehevsengîyên Aborî yên Cîhanî”
Frensa, ku mêvandara hilcivîna îsal e, daxwaza sererastkirina tiştê ku ew jê re nehevsengî dibêje kiriye.
Rêberên wê dibêjin, "Çîn pir zêde hilberîne dike, Amerîka pir zêde bikar tîne û Ewropî pir kêm weberhênanê dikin."
Li Rojava, fikarên li ser zêdehîya bazirganîya Çînê û veguheztina wê ber bi pîşesazîyên teknolojîya bilind ve zêde dibin. Bêjînê polîtîkayên xwe yên pîşesazîyê parastiye.
Macron hewl daye ku rêbazeke hevpar wekî hewldanek dawîn berî ku Yekîtiya Ewropî biryar bide ku polîtîkayên bazirganîyê yên hişktir li dijî Çînê bişopîne, pêş bixe. Brazîl, Hindistan, Kenya û Koreya Başûr ji bo beşdarbûna di danûstandinan de hatine vexwendin, û Macron ji Çînê xwestiye ku xerckirina xwe ya navxweyî zêde bike.
-
Cîgirê Serokê Amerîkayê JD Vance hûrgilîyên nû li ser peymana di navbera Amerîka û Îranê de, ku biryar e roja Înê li Cinêvê were îmzekirin, eşkere kir.
Vance tekez kir ku peyman li ser "hevkêşeyeke zelal" hatiye avakirin, ew jî: rakirina sizayên aborî yên li ser Tehranê di berdêla wê de, dê Îran sozê bide ku bi tevahî û dayîmî armanca xwe ya çekên navokî ji holê rake.
Di hevpeyvîneke dirêj de ligel kanala CNBC, Vance rêkeftin wekî "rojeke dîrokî ji bo gelê Amerîkî" binav kir. W herwiha destkefta wê ya herî girîng wekî "vekirina bilez a Tengava Hormuzê" û garantîyek ku "Îran dê qet çekekî navokî pêş nexe" binav kir.
Cîgirê Serok diyar kir ku peyman li ser "mekanîzmeke piştrasbûna du-gavî" radiweste, ku Îranê ji nû ve di nav aborîya cîhanî de entegre bike, bi mercê ku ew bi tevahî mercên peymanê bicîh bîne û pêgirîyê bi sîstemeke hişk a çavdêrîyê bike.
Wî got jî, "Me ji Îranîyan re got: Hûnê ji bo aborîyek bê ceza werin pêşwazîkirin, lê tenê eger hûn sozên xwe bi cih bînin."
"Me Bernameya Navokî Wêran Kir"
Cîgirê Serokê Amerîkayê piştrast kir ku rêveberiya Trump di sal û nîvek borî de "bernameya navokî ya Îranê bi tevahî wêran kiriye." Wî destnîşan kir ku peymana nû armanc dike ku rê li ber Tehranê bigire ku vê bernameyê ji nû ve ava bike bi bêbehirkirina çavkaniyên darayî yên pêwîst ger ew pabend nebe.
Wî got ku peyman bi zelalî du bijardeyan dide Îranîyan: "Yan ew dibin welatek normal û pêşketî, an jî ew ji bo bidest xistina çekên navokî berdewam bibin, ew jî ku dê ti carekê rê nedin Îranê ku çekê navokî hebe."
Vance destnîşan kir ku Îranê jî soz daye ku depoya xwe ya uranyuma dewlemendkirî ji holê rake, mijarek ku dê di 60 rojên bê de bibe mijara danûstandinên teknîkî.
"Tengava Hormuzê Dimîne, lê Pêwîstî bi Hurgiliyan Heye"
Derbarê Tengava Hormuzê, Vance got ku hêviyên Amerîkayê nîşan didin ku tengav dê "di demek dirêj de" û bêyî bacên transîtê vekirî bimîne, lê wî zelal kir ku gelek hûrgiliyên teknîkî hîn jî di nav danûstandinan de hene.
Wî zêde kir: "Em xwedî hêza dîplomatîk, aborî û leşkerî ne, lê em di heman demê de destê alîkariyê dirêjî Îraniyan dikin."
Wî tekez kir ku Amerîka amade ye ku serkeftina aboriya Îranê garantî bike ger Tehran "sozek demdirêj bide ku çekên navokî pêşnexe," di heman demê de hişyarî da ku redkirina hevkariyê dê bibe sedema "tundûtûjiya aborî ya mezintir ku dê ji bo Îran û herêmê xirab be".
Kî dê peymanê ji aliyê Îranê ve îmze bike?
Derbarê merasîma îmzekirinê ya li Cinêvê de, Vance eşkere kir ku şanda Îranî ya tê çaverêkirin dê Serokê Parlamentoyê Mihemed Baqir Qalîbav û Wezîrê Derve Ebas Araqçî, ji bilî kesayetîyên ewlehîyê yên ku "derdorên cûda di nav rejîma Îranê de" temsîl dikin, di nav xwe de bigire.
Wî destnîşan kir ku têkilîyên Amerîka û Îranê di mehên dawî de "guherîneke radîkal" derbas kirine, û diyar kir ku Washington niha rasterast bi "astên herî bilind" ên serokatiya Îranê re têkilî datîne, tiştek ku di 47 salan de çênebûye.
Wî zêde kir, "Em heta ji tundrewên li Îranê dibihîzin ku têkiliya bi Amerîkayê re di dehsalên borî de xelet bû, û dem hatiye ku rûpelek nû were vekirin."
Vance di dawiyê de got ku rêveberiya Trump dê "ciddîbûna" Îraniyan biceribîne, lê heke Îran pabendî rêkeftina nû bibe, amade ye ku piştgiriyê bide veguherîna Îranê bo "dewletek serketî".
-
Wezareta Karên Derve ya Îraqê piştgirîya xwe ya tevahî ji bo rêkeftina di navbera Amerîka û Îranê de û hewildanên bi armanca pêşxistina diyalogê û çareserîyên dîplomatîk ragihand.
Wezaretê li ser platforma X'ê tekez kir ku "Helwesta prensîpî û cihgir a Iraqê her gav - û hîn jî - li ser redkirina şer û pejirandina diyalog û rêbazên aştîyane wekî tekane rêya çareserkirina nakokîyan kok bûye."
Wezaretê herwiha kêfxweşîya xwe bi daxuyanîya derbarê vekirina Tengava Hormuzê ji bo keştîvanîya azad anî ziman. Girîngîya vê gavê di misogerkirina herikîna petrol û gazê bo bazarên cîhanî û beşdarbûna di aramîya bazarên enerjîyê yên navneteweyî de destnîşan kir.
Di daxuyanîyeke din de, Wezaretê ragihand ku Wezîrê Derve Fuad Hisên îro Duşemê bi rêka telefonê ji hevtayê xwe yê Îranî Ebas Araqçî re girîngîya xebata ji bo bidawîkirina bi tevahî ya rewşa şer tekez kir.
Li Hewlêrê jî, Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî, pêşwazîya ragihandina rêkeftina aştîyê kir û hêvîya xwe anî ziman ku hemû alîyên peywendîdar û pênasîn bi niyeteke baş bi dilsozî kar bikin, da ku ev peyman bi tevahî û bê kêmasî di praktîkê de were cîbicîkirin.
Di çarçoveya reaksyonên di nav Îraqê de, Emar el-Hekîm, serokê Hevpeymanîya Hêzên Dewleta Neteweyî, pêşwazî li rêkeftina di navbera Îran û Amerîkayê de kir, û pesna hewlên welatên navbeynkar - bi taybetî Pakistan û Qeter - ku beşdarî ragihandina qebûlkirina rêkeftinê ji alîyê herdu alîyan ve bûn, kir.
El-Hekîm got: "Ez hêvî dikim ku ev gav destpêka bidawîanîna pevçûnên li herêmê û avakirina aştîyeke mayînde be."
-
-
Ofîsa Mafên Mirov ya Neteweyên Yekbûyî (OHCHR) ragihand ku ji destpêka îsal ve, Îranê herî kêm 40 kes bi tawana "ewlekarîya neteweyî" sêdare kirine. Ji van kesan 18 kes beşdarên xwepêşandanan bûn.
Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan Volker Turk îro Duşemê got ku ew “dilêşî û xema gelê Îranê parve dike,” ji ber ku ev gel “di navbera şer û zodarîyeke pir giran de asê maye.”
Li gor raportên sazîyên mafên mirovan, Îran her sal ji hemû welatên cîhanê, ji bilî Çînê, bêhtir mirovan darve dike.
Turk got ku "mixabin rejîma Îranê zordarîya xwe bêtir kirîye." Li gor Turk, ev zext piştî du tiştan bêhtir bû: xwepêşandanên meha Çileyê, û piştî şerê ku di meha Sibatê de bi operasyonên Amerîka û Îsraîlê yên li dijî rejîma Îranê destpê kir.
Karbidestê NY herwiha got ku rejîmê bi hezaran kes girtine û azadîya gel û sazîyên sivîl bêtir kêm kirîye.
Sazîya Mafên Mirovan a NY ragihand ku ew bi peymana aştîyê ya navbera Amerîka û Îranê “pir kefxweş e.” Wê herwiha bang li hemû welatên herêmê kir ku aram bin.
Turk got ku ev peyman şerê li herêmê bidawî dike, Tengava Hormuzê vedike û rê dide ku herdu welat ji bo aştîyê biaxivin.
Wî got ku di vê dema girîng de, divê hemû alî aram bin û zû vê peymana aştîyê bicîh bînin.
Ev peyman hîn tenê planeke giştî ye, lê dîsa jî gava herî mezin e ji bo rawestandina vî şerî.
OHCHR xemgînîya xwe diyar kir li ser êrîşên Îsraîlê yên li ser mal û binesazîya Libnanê, û herwiha li ser êrîşên Hizbullahê yên li ser sînorê.
-
Wezîrê Berevanîya Îsraîlê Îsrael Katz roja Duşemê ragihand ku Îsraîl ji deverên ku li Libnanê kontrol kirine venakişe.
Katz hişyarî da ku eger Îran di bersiva bûyerên li Libnanê de êrîşekê li dijî Îsraîlê encam bide, Îsraîl dê bi hemû hêza xwe bersivê bide.
Wezîrê Îsraîlî got ku ew û Serokwezîr Benjamin Netanyahu siyaseteke zelal parve dikin ku artêş dê li herêmên ewlehîyê yên li Libnan, Sûrîye û Xezayê bimîne. Wî destnîşan kir ku kontrolkirina van herêmên ewlehîyê yek ji "destkeftên herî mezin" ên artêşa Îsraîlê di şerê li herêmê de ye.
Katz tekez kir ku tevî hemû givaştinan, ew red dike ku artêşa Îsraîlê ji Libnanê vekişîne. Wî herwiha got ku Serokwezîr Netanyahu ev yek ji Serok Donald Trump û rayedarên payebilind ên Amerîkî re eşkere û zelal kiriye.
Karbidestê Îsraîlî got ku wî ev yek roja Yekşemê ji Wezîrê Berevanîya Amerîkayê Pete Hagseth re jî zelal kiriye.
Rojnameya Îsraîlê Yedioth Ahronoth berê ragihandibû ku Netanyahu ji Trump re gotiye ku Îsraîl ji Libnanê venakişe.
-
Wezareta Derve ya Kuweytê di daxuyanîyekê de bixîrhatina rêkeftina ku doh Yekşemê di navbera Amerîka û Îranê de hat ragihandin, kir.
Wezaretê di daxuyanîya xwe ya ku li ser platforma X’ê hat weşandin de got, “Wezareta Derve pêşwazîya germ a Dewleta Kuweytê ji bo rêkeftina li ser peymannameya têgihîştinê ya di navbera Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkayê û Komara Îslamî ya Îranê de nîşan dide, ku rawestandina tavilê û daîmî ya operasyonên leşkerî, misogerkirina azadîya keştîvanîyê li Tengava Hormuzê û çareserkirina hejmarek pirsgirêk destnîşan dike. Di heman demê de rola ku Komara Îslamî ya Pakistanê û Dewleta Qeterê, li kêleka welatên din ên bira û dost lîstine, ku beşdarî nêzîkbûna nêrînan û afirandina şert û mercên ji bo gihîştina vê têgihîştina girîng bûne, bi giringî dinirxîne.”
Wezaretê anî ziman ku, “Her çend Wezaret piştgiriya xwe ji bo hemû hewildanên ku nakokî û pevçûnan bi rêyên aştiyane çareser bikin, li gorî prensîbên hiqûqa navneteweyî û Peymana Neteweyên Yekbûyî, nû dike jî, ew xwesteka Dewleta Kuweytê diyar dike ku ev têgihîştin gavek girîng ber bi nêzîkatiyên berfirehtir ve ji bo çareserkirina pirsgirêkên heyî bi rêya çareseriyên domdar ên ku prensîbên cîrantiya baş, di nav wan de rêzgirtina hevbeş û xurtkirina baweriyê, destwerdana ne di karûbarên navxweyî yên dewletan de, dûrketina ji karanîna hêzê an gefên wê, û rawestandina piştgiriya ji bo wekîlan pêk tîne, bi vî rengî beşdarî danîna bingehên ewlehî û aramiyê li ser asta herêmî û navneteweyî dibe, û misogerkirina azadîya berdewam a navîgasyonê li Tengava Hormuzê.”
“Wezaret bang li hemû alîyan dike ku bi giyanekî erênî û avaker beşdarî danûstandinên siberojê bibin, bi awayekî ku piştgirî bide hewildanên zêdekirina hevkarîyê, xurtkirina aramîyê, û bidestxistina serfirazîyê ji bo gelên herêm û cîhanê,” Wezaretê got.
-
Serokê Amerîkayê Donald Trump, serokê 45emîn û 47emîn ê Amerîkayê, roja Yekşemê 14ê Hezîrana 2026an, ku bi Roja Alayê re hevdem e bû 80 salî, ku ev bone, di demekê de ye, Amerîka amadekariyên pîrozkirina salvegera 250emîn a serxwebûna welêt dike.
Donald J. Trump di 14ê Hezîrana 1946an de li Queens, New Yorkê ji dayik bû.
Trump li Akademiya Leşkerî ya New Yorkê û dû re jî li Dibistana Wharton a Zanîngeha Pennsylvania xwend. Di sala 1971an de, wî şîrketa mal û milkan a bavê xwe wergirt û navê wê kir Rêxistina Trump.
Di sala 1987an de, wî pirtûka xwe ya yekem, The Art of Dealing, weşand, dû re çend pirtûk û di sala 2004an de, wî bernameyek televîzyonê da destpêkirin.
Donald Trump bi dehsalan e ku bala rojname, kovar û hevpeyvînên televîzyonê dikişîne.
Yek ji xalên girîng ên hin hevpeyvînên Donald Trump ku bi salan e li ser Înternetê hene, girîngiya wî ya li ser dostaniyê û dilsoziyê ye. Serokê Amerîkayê di van hevpeyvînan de gelek caran pesnê dê û bavê xwe daye.
Trump di sala 2005an de bi Melanie Knauss ( Melanija Knavs) re zewicî. Encama vê zewacê kurekê wan bi navê, Barron heye. Serok her wiha çar zarokên din ji hevjînên berê hene: Donald Jr., Ivanka, Eric û Tiffany.
Donald Trump di sala 2016an de berbijarê serokatiyê yê Komarîyan bû, û di encamê de Wezîra Derve ya berê Hillary Clinton têk bir û bo Serokê Amerîkayê. Dirûşma helmeta wî "Amerîkayê Dîsa Mezin Bikîn" bû.
Helmeta hilbijartinê ya Trump bi berfirehî medyaya civakî, bi taybetî X, bikar anî da ku plan û pêşîniyên xwe yên siyasî rasterast ji raya giştî re ragihîne.
Di dema xwe ya yekem de, wî pêşnûmeyek reforma bacê îmze kir û çend rêziknameyên federal kêm kir.
Polîtîkayên wî yên bazirganiyê bacên li ser pola, aluminiyum û kelûpelên din dihewîne.
Rêveberiya wî her wiha peymanên bazirganiyê bi Keneda, Çîn, Meksîka, Japonya û Koreya Başûr re ji nû ve gotûbêj kir.
Wî her wiha gavên pir girîng û bi bandor di navxweya Amerîkayê de avêtine, di nav de destnîşankirina sê dadwerên Dadgeha Bilind û zêdetirî 200 dadwerên federal, zêdekirina budceya leşkerî, tundkirina kontrolên sînor û koçberiyê, reformkirina sîstema dadweriya cezayî, û hewldana kêmkirina bihayên dermanan.
Di siyaseta derve de, yek ji erkên herî girîng ên rêveberiya Trump ew bû ku balyozxaneya Amerîkayê li Îsraîlê ji Tel Avîvê veguhezîne Orşelîmê û bigihîje rêkeftinekê ji bo normalîzekirina têkiliyên di navbera Îsraîl û çend welatên Ereb de.
Trump di sala 2018an de bi rêberê Koreya Bakur Kim Jong-un re jî civiya, ev yekem civîna di navbera serokekî Amerîkayê û rêberê Koreya Bakur de bû.
Dema duyemîn a Trump piştî serketina di hilbijartinên 2024an de li dijî Kamala Harris serkeftin bidest xist. Ew bi 312 dengên (Electoral College), bû yekem serokê Amerîkayê ku di du xûlên ne li pey hev bbie serokê Amerîkayê.
Di xûla xwe ya yekem de, Trump ji peymana navokî ya bi Komara Îslamî ya Îranê re vekişiya, bi helmeta "zexta herî zêde" li ser Komara Îslamî ferz kir û fermandarê Hêza Qudsê ya Pasdarên Şoreşê Qasim Silêmanî ji holê rakir.
Di xûla xwe ya duyem de, Donald Trump di heman demê de bi şerê 12 rojî yê Îsraîlê re ferman da êrîşek li ser bingehên navokî yên Îranê dest pê bike. Piştre, di operasyoneke din a hevbeş de bi Îsraîlê re li dijî Komara Îslamî, wî rêberê berê Elî Xamineyî û gelek berpirsên leşkerî yên payebilind û berpirsên rejîma Îranê ji holê rakirin, bi armanca ku zextê li rejîmê bike ku bernameya xwe ya navokî gotûbêj bike.
Serok Trump gelek caran gotiye ku armanca wî ew e ku pêşî li Îranê bigire ku çekên navokî bi dest nexe, û di hefteyên dawî de wî gelek caran behsa pêwîstiya danûstandinan bi Komara Îslamî re kirîye û bijardeya çalakiya leşkerî ji her dem di peyamên wî yên li hember Îranê cih girtîye.
Heta roja 14ê hezîranê di peyamek taybet de serok Trump rêkeftina bi Îranê re ragihand û got ku rêkeftina bi Komara Îslamî ya Îranê re dê aştî û ewlehîyê bşne hemş herêmê..
Rojbûna 80 salî ya Donald Trump di demekê de tê ku ji bo pîrozbahiyek dîrokî amade dibe. Di 4ê Tîrmeha 2026an de, Amerîka dê salvegera 250 salî ya serxwebûna xwe pîroz bike.
Hikûmeta Amerîkayê ji bo vê bûyerê hejmarek bername amade kirine, di nav de merasîmên fermî li Washingtonê, pêşangehên dîrokî, çalakiyên çandî, bernameyên perwerdeyî, performans û pîrozbahiyên herêmî li seranserê welêt.
Trump gelek caran salvegera serxwebûnê wekî "Amerîka 250" bi nav kiriye û gotiye ku bername armanc dikin ku dîrok, rêz li nirx û destkeftiyên Amerîkayê were girtin.
Serokê Amerîkayê roja Yekşemê li baxçeyê başûrê Koşka Spî çalakiyek werzîşî ya bêhempa li dar xist (UFC Freedom 250), yekem çalakiya hunerên şer û zoranbazîyê yên asta bilind e, ku li Koşka Spî tê lidarxistin.
Di dema çalakiyê de, sehnekk heştgoşeyî, ku taybete ji bo çalakîya zoranbazîya UFC, bi demkî li beşa başûrê Koşka Spî hate sazkirin û bi hezaran mêvan hatin vexwendin ku li lîstikan temaşe bikin.î
Di rojbûna xwe ya 80an de, Serok Donald Trump her wiha gihiştina peymaneke pêşîn a mezin bi Komara Îslamî ya Îranê re ragihand.
-
Nûçeyên Cîhanê ji Dengê Amerîka
