-
Rayedarên Amerîkî dibêjin wan planeke ku bi îlhama Daişê ji bo êrîşa li avahîya parlemana wîlayeta New Yorkê hatibû amadekirin, pûç kiriye. Jineke 35 salî ya ji Albany bi plana teqandina avahîya parlemanê û kuştina qanûndaneran tê tawanbarkirin.
-
Di 20 salên dawî de weberhênanên biyanî li Tirkîyê kêm bûne. Pispor sedema vê yekê bi rewşa sîyasî û xirabûna aborîyê ve girê didin.
-
Peyamnêrê Dengê Amerîka li Stenbolê Eyyûp Demîr agahîyên dawî yên li dor girjîyên di navbera Tirkîyê û Îsraîlê de dide.
-
Peyamnêra Dengê Amerîka li Silêmanîya Herêma Kurdistanê Sînor Kerîm behsa serdana serokê Parlemana Îranê bo Îraqê û çareserîya pirsa komên çekdar dike.
-
Pispora Karûbarên Navnetewî Leyla Mirwetî ku li Finlendayê dimîne di hevpeyvîneke taybet de li gel Dengê Amerîkayê behsa cezayên aborî yên dawî yên Amerîka li ser Îranê dike.
-
Payamnêrê Dengê Amerîka yê Koşka Sipî Hîwa Selam behsa bername û çalakîyên îro yên Koşka Sipî dike.
-
Dused û pênce sal di ser avakirina Amerîkayê re derbas bûn. Taybetmendîyeke girîng a pergala siyasî û civakî ya vî welatî, azadîya ayîn û bawerîyê ye. Amerîka di dirêjahîya dîroka xwe de, herdem bûye penagehek ji bo şopînerên ayînên cuda.
Ew mirovên ku li ser xaka xwe ji ber bawerîyên xwe di bin zext û cudakarîyê de bûn, hatin Amerîkayê, ji ber ku ew li cîhekî wiha digerîyan ku bikaribin bi azadî û di ewlekarîyê de ayîn û bawerîyên xwe bijîn.
Taybetmendîya dîrokî ya Amerîkayê ev e: Ji bo cara yekem di dîrokê de, vî welatî nîşan da ku ayîn nabe amûrê dewletê. Herwiha, dewlet nabe ku dest bixe nav bawerîyên ayînî yên welatîyan.
Pêla mezin a koçberîya Ewropîyan ji bo Amerîkaya Bakur di sedsala 17'an de destpê kir. Di nav van koçberan de komên ayînî yên cuda hebûn. Ew li Ewropayê di bin zext û qedexeyan de bûn.
Di wê demê de, li gelek welatên Ewropayê, hikûmet û ayîn nêzîkî hev bûn. Li hin welatan ayîneke fermî ya dewletê hebû û serokên siyasî rasterast bi ayînê re girêdayî bûn.
Mirovên ji ayînî û bawerîyên din xwedî mafên kêm bûn, rastî cudakarîyê dihatin û carinan jî dihatin cezakirin.
Ji bo van mirovan, koçkirin ne tenê dîtina cîhekî nû yê jiyanê bû. Ew li cîhekî wiha digerîyan ku bikaribin li gor bawerîya xwe bijîn û hikûmet dest nexe nav karê wan.
Ji vir, biryareke herî girîng di dîroka Amerîkayê de çêbû: Bawerîya her mirovekî ya wî bixwe ye, ne ya hikûmetê ye.
Ji bo parastina mafên mirovan, avakerên Amerîkayê biryareke nû xistin nav sîstema hikûmetê. Ev biryar di dîroka cîhanê de girîng bû: Hikûmet nikare dest bixe nav karên ayînî.
Ev biryar di Guherîna Yekem a Destûra Amerîkayê de bi zelalî hat nivîsandin. Ev destûr di sala 1791'an de hat qebûlkirin. Di xala yekem de dibêje: "Kongre nikare ti qanûnan li ser çêkirina ayîna fermî derxîne an jî nikare bawerîya mirovî asteng bike.”
Ev qanûn di dîroka azadîya dîn de wek herî girîng tê dîtin. Ji ber ku wê sîstema kevn guherand. Di sîstema kevn de "hikûmet xwedîyê dîn bû." Lê di sîstema nû de hikûmet ji bo her kesî ye, lê ne xwedîyê ti dînekî taybet e.
Di gelek hikûmetên Ewropayê de, desthilatdarîya siyasî mezin bû. Ayîna fermî jî parçek ji hikûmetê bû. Ev tê wê wateyê ku di gelek rewşan de dewlet û ayîn ji hev cuda ne bûn. Rêveber dikaribû piştgirîya sazîyeke ayînî ya taybet bike û ew kesên ku nedigihîştin wê ayînê, di bin qedexeyan de diman û dihatin dûrxistin.
Di rewşeke wiha de, azadîya ayînî ji bo kêmnetewe zehmet bû.
Ew qanûn ku di Guherîna Yekem a Destûra Amerîkayê de heye, rêyeke din nîşan da: Hikûmet nikare dînê fermî bi zorê li ser xelkê ferz bike.
Di encamê de, her mirov dikaribû bibe xwedîyê her dîn û bawerîyê, bêyî ku hikûmet dînekî ji bo wî hilbijêre. Mirov dikaribû karên ayînî yên xwe bike, nerêteke xwe çêbike û li pey bawerîya xwe biçe. Ev azadî ne tenê ji bo ayînên mezin bû. Ev maf ji bo hemû ayînan û herwiha ji bo kesên ku bêayîn jî heye.
Cudakirina dîn û dewletê jê re dibêjin sekulerîzm. Lê belê, divê mirov sekulerîzma Amerîkayê û dijminatîya ayînan tevlihev neke. Ev cudabûn nayê wê wateyê ku hikûmet li dijî ayînê ye an dixwaze bawerîyê ji nav jiyana xelkê rake. Lê belê, ev tê wê wateyê ku hêza hikûmetê li ser bawerîyên taybet ên mirovan nîne. Ev qanûn cîhekî weha çêdike ku tê de ayînên cuda dikarin bi aramî û bi hev re bijîn.
Encama herî mezin a vî sîstemî ev e: Îro li Amerîkayê bawermendên hemû ayînên mezin ên cîhanê hene. Herwiha, gelek komên ayînî yên biçûk jî li vî welatî bi hev re dijîn.
Li gor daneyên serjimarîya ayînî ya sala 2020'an li Amerîkayê, 372 kom û bawerîyên ayînî yên cuda hene. Herwiha, li seranserê vî welatî bi sed hezaran cîhên îbadetê hene.
Li Amerîkayê, azadîya ayînî û wekhevîya qanûnî girêdayî hev in. Mafên mîna jiyan û azadî, ji bo her kesî ne, ferq nake ayîna wan çi ye. Ji ber vê yekê, ayîn nabe ku bibe sedema binpêkirina mafên mirovan.
Di salîya Amerîkayê ya 250'emîn de, tiştê herî girîng ew e ku hikûmet ne xwedîyê bawerîya xelkê ye. Her kes dikare ayîna xwe bi xwe hilbijêre, bi azadî bijî û wekî welatîyekî wekhev be.
-
Bi hezarên ciwanên Kobanîyê di hewildana qazanckirina pereyan li ser internetê dibin qurbanîyên App’ên sexte û pereyên xwe ji dest didin. Pispor dibêjin ku ev rewş encama şer û bêkarîyê ye, û daxwaz dikin ku bi awayên qanûnî rê li pêş van App’an bê girtin.
-
Şerkerê Kurd ê navdar Namo Fazil li bajarê Las Vegasê yê Wîlayeta Nivadayê tevlî pêşbazîyeke navdar bû û herçendî ew di pêşbirka dawî de bi ser neket jî, hezkerên wî yên Kurd dibêjin ew her dimîne qehremanê wan. Raporta Bîta Meşayexî bêhtir zanyarî hene.
-
Koma Jorda ya muzîka Kurdî li ser cadeyên Brûkselê stranên Kurdî pêşkêş kirin. Endamên komê dibêjin ew dixwazin performansa wan bala geştîyaran bikişîne û pirsan li dor muzîka Kurdî derxe pêş. Raporta Hemîd Mistefa bêhtir zanyarî hene.
-
Nûçeyên Cîhanê ji Dengê Amerîka
-
-
Bi amadebûna bi hezaran welatî, li parka Azadî ya Qamişlo, ahenga sedsalîya damezirandina bajêr hat lidarxistin. Di vê ahengê de, fermandarê Giştî yê Hêzên Sûrîya Demokratîk Mazlûm Ebdî û nûnerê Hikûmeta Sûrîyê Ehmed Hîlalî jî amade bûn. Raporta Emced Kurdo ronî dide ser vê boneyê.
-
Malbata Bidrosiyan a Ermenî ya herî navdar li bajarê Qamişlo, zêdetirî 460 salan e pîşeya çêkirina kûpan didomîne. Bav û kalên wan di sala 1915’an de ji bajarê Sasonê yê Tirkîyê reviyane û li qeraxên çemê Cexceqê bi cih bûne. Îvan Hesîb ronî dide ser çîroka wan.
-
Ji bo 250'emîn salvegera Serxwebûna Amrîkayê, Smithsonian ku yek ji mezintirîn sazîyên çandî û zanistî yên Amerîkayê ye, girîngî dide “cudahîya çandî ya bêhempa” ya welêt û di bernameya xwe de bi giranî di ser destpêşxerîya 'Our Shared Future: 250' re balê dikişîne ser hemerengîya çandî û civakî.
Armanca van bernameyan ew e ku çîrokên nehatine gotin yên civakên pireng ên ku beşdarî avakirina nasnameya Amerîkayê bûne, nîşan bidin.
Di nav van çîrokan de, çîroka Kurdan û civaka Kurd a li Amerîkayê jî heye.
Abdullah Bamernî di sala 1976’an de gihîşt wîlayeta Tennessee û ew yek ji nifşên yekem ên Kurdûn di salên heftêyan de li Amerîkayê bi cih bûn.
Îro, piştî 50 salan, ew û çend ji hevalên wî yên wê demê xwe amade dikin ku di meha Îlonê de li bajarê Nashville yê 50'emîn salvegera hatina xwe pîroz bikin.
Bamernî bi bîr tîne ku di wan rojan de Amerîkîyan bi germî pêşwazîya wan kirin û derîyên xwendinê û karî li ber wan vekirin. Ew dibêje ku wan li Amerîkayê derfet baş dîtin ku jiyaneke nû ava bikin û bi kurdbûn û Amerîka xwe şanaz bin.
Îro, di malbata wî de nifşê duyem û sêyem jî li Amerîkayê dijîn.
Ji bo Dr. Pary Qeradaxî, Amerîkî yê kurd tê wateya ku mirov dîrok, berxwedan û mîrateya çandî ya gelê Kurd bi xwe re hilgire û di heman demê de ji azadî, demokrasî û derfetên Amerîkayê sûdê werbigire.
Qeradaxî, ku zêdetirî 22 salan di xizmeta penaber û koçberan de kar kiriye, dibêje ku Kurdên Amerîkî serbilind in ku beşek ji çîroka Amerîkayê ne û bi hêvî, dilovanî, berdewamî û xebata civakê ji bo nifşên bê re beşdar dibin.
Luqman Berwarî di destpêka salên 1990’an de ji Duhokê hat Amerîkayê û li Tennessee bi cih bû. Îro, ew karsazekî naskirî ye di warê milk û xanîyan de dixebite.
Ew dibêje ji zarokatîyê ve Amerîka ji bo wî xewneke xweş bû; ew di fîlmên Hollywoodê de didît û dema ku gihîşt Amerîkayê, gelek ji wan xewnên wî bûn rastî.
Ji bo Berwarî, Amerîka welatê derfetan, hêvî, azadî û pêşketinê ye.
Ew serkeftina malbata xwe jî wekî nimûneyek ji van derfetan dibîne. Jina wî di Nashville de di warê peristarî de xwendîye û îro xudana navendeke pizîşkî ye ku gelek ji karmendên wê Kurd in.
Berwarî dibêje ku li Amerîkayê mirov dikare nasname û çanda xwe biparêze û di heman demê de pêş bikeve û bibe welatîkî amerikayî yê baş.
Dr. Jagar Jasem, pisporê nexweşîyên xwînê ye û li nexweşxaneya Massachusetts General Brigham Hospital û zanîngeha Harvard kar dike.
Ji bo wî, kurd û amerîkî bûn wateya ku mirov ziman, çand û dîroka xwe biparêze, di heman demê de jî bi tevahî beşdarî jiyana Amerîkayê bibe.
Ew dibêje ku Amerîka ji gelek Kurdan re azadî û derfet daye ku nasnameya xwe biparêzin û di warên wekî pizîşkî, perwerde, karsazî û karûbarê giştî de pêş bikevin.
Ew dibêje:“Kultûra me ya Kurdî û nasnameya me ya Amerîkî li dijî hev nînin, ew hevdu dewlemendtir dikin.”
-
Serokê Amerîkayê Donald Trump berevanîya biryara xwe ya êrîşa li ser Îranê kir û got ku eger pêwîst be ew ê sed carên din êrîş bike.
Trump bi rêya telefonê ji Radyoya 77 WABC re got, "Îran ti bijarên nehîştine ji bilî ku em lê bidin û ez ê heman tiştî sed carên din bikim."
Serokê Amerîkayê dibêje ku hêzên Amerîkayê Tengava Hormuzê kontrol kiriye û derbeyeke wêranker li Îranê daye.
"Me rêberên wan ji holê rakirine û niha ev beşek ji pirsgirêkê ye. Ji ber ku êdî kes nizane rêberê wan kî ye," Trump got.
Serokê Trump anî ziman ku "Gelê Amerîkayê fêm dike ku bihayên sotemenîyê ji ber Îranê hinekî zêde bûne, lê ew dizanin ku şer bijareke rast bû. Ji ber ku divê Îran negihêje çekên navokî û divê qet negihêje wan.”
-
Hêzên Berevanîya Îsraîlê (IDF) îro Înê ragihand ku wan fermandarekî rêxistina Hemasê li Xezayê kuşt.
IDF’ê li ser platforma X’ê got ku “Subhî Samî Mehmûd Şehtût, fermandarê tabûreke baskê leşkerî yê Hamasê bû.”
Wê got ku Şehtût yek ji wan fermandaran bû ku derbasî Îsraîlê bûbûn û beşdarî Komkujîya 7ê Cotmehê bûn.
“Ew beşdarî girtina gelek rehîneyan di destê Hemasê de bû. Wekî din, wî hewl da ku êrîşên terorîstî li dijî leşkerên IDF’ê û sivîlên Îsraîlî pêş bixe,” IDF’ê got.
-
Nûçeyên Cîhanê ji Dengê Amerîka
-
Cezayên nû yên Amerîkayê li dijî Îranê dikarin bandoreke berfireh li Îraqê bikin, ji qutbûna gaza Îranî ku ji Îraqî re gelek pêwîst e, heya bazirganîyê û hinardekirina petrolê bi rêya Tengava Hormuzê.
Şêwirmendê Darayî û Aborî yê Serokwezîrê Îraqê, Mezher Mihemed Salih gote Dengê Amerîkayê, "Fişarên Nû yên Amerîka li Dijî Îranê wê Îraqê li hember şokeke mezin a enerjîyê bihêlin."
Şêwirmend got ku cezayên Amerîkayê yên kujer li ser Îranê bandora herî mezin li ser Îraqê dihêle, bi taybetî eger ku îstîsnaya gaza ji Îranê bo Îraqê, ji alîyê Amerîkayê were rakirin. Ji ber ku gelek îstgehên elektirîkê li Îraqê bi gaza Îranê dixebitin, qutbûna wê dikare bibe sedema zêdebûna kirîza elektirîkê.
Salih herwiha hişyarî da ku cezayan tund dikarin bandorê li ser bazirganîya Îraqê û têkilîyên bankî bi Îranê re bikin.
Wî destnîşan kir ku Îraq dikare ji ber pirsgirêkên Tengava Hormuzê rastî kêmbûna rêjeya hinardina petrolê û windabûna beşek mezin ji dahatên dewletê bibe; ji ber ku zêdetir ji 85% Petrolê bi rêya Hormuzê derbas dibe.
Li gorî wî, ev cezayên Amerîkayê wê Îraqê tuşî "şokeke ducarî ya enerjîyê" bike, kêmbûna dahatên petrolê ji alîyekî û kêmbûna dabînkirina gazê ji Îranê ji alîyê din ve.
Heysem Hîtî: Operasyona aborî ya Amerîkayê li dijî Îranê dê ji ya leşkerî bi bandortir be
Lêkolînerê têkilîyên navneteweyî, Heysem Hîtî gote Dengê Amerîka, ku cezayên Washington karîgertir be ji operasyona leşkerî û ev dorpêçkirin dê welatên cîran jî vegire, da ku fişara aborî zêdetir bibe, û da zanîn ku sê mehên li pêşîya me dê rêjeya serkeftina vê siyasetê diyar bibe.
Wî got ku astenga herî mezin di vê operasyonê de serederîya ligel Îraqê ye, ku zêdetirî 1500 kîlometir sînor ligel Îranê heye û Îraq weke dergehekî sereke yê bazirganîya Îranê tê dîtin.
Wî got jî ku Washington dê fişarên xwe li ser hikûmeta Îraqê zêde bike ji bo qutkirina piştevanîya aborî ji ser Tehranê, li gel daxwaza helweşandina komên çekdar.
Hîtî cezayên Amerîkayê li ser Îranê weke derfeteke herî baş dibîne. Li gorî wî, eger Amerîka bi rastî karibe sînorên di navbera Îraq û Îranê de bigire, Îran dê di nav tengavîyê de bimîne, lê Îraq dikare vê derfetê bikar bîne û ber bi rêyên aborî yên dûrî Îranê ve biçe.
Hîtî dibîne ku piranîya welatên cîran ên Îranê wê pabend bin bi biryara Amerîkayê, di demekê de ku helwesta Îraqê astenga bingehîn e di vê dorpêçê de.
Hêjayî gotinê ye ku Wezîrê Xezîneyê yê Amerîkayê Scott Bessent, di hevpeyvînekê bo tora “CNBC”, roja Pêncşemê hişyarî da welatên ku hîn jî têkilîyên aborî bi Îranê re didomînin û got ku heke ew bi bazirganîya bi Îranê re berdewam, bibin, çi bi veguhastina pereyan, kirîna petrola Îranê an jî veguhastinên darayî, Hikûmeta Amerîkayê dê hemû hêza xwe ji bo bicihanîna van tedbîran li dijî wan bikar bîne.
-
Nûçe û agahîyên nû yên derbarê Amerîka, herêmên kurdan û cîhanê di Bernameya Televizyonî ya 20’ê Tebaxa 2026’an de.
