-
لە کاتێکدا واشنتن چاوەڕوانە عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، ئەنجامی بەرچاو لە بەرپرسیارکردنی میلیشیاکانی سەر بە ئێران بەدەست بهێنێت، حکومەتی عێراق ڕۆژی پێنجشەممە ڕایگەیاند هێزێکی ئەمنی نوێ بە فەرماندەیی پۆلیسی فیدراڵی و بەشداریی دوو لیوای حەشدی شەعبی لە جورف ئەلسەخر جێگیر دەکرێت.
نوسینگەی عەلی زەیدی دەڵێت ئەم هەنگاوە بەشێکە لە هەوڵەکانی حکومەتی عێراق بۆ گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی ناوچەکە بۆ ژێر دەستەڵاتی دەوڵەت و ڕاگرتنی قاچاخچێتیی نەوت، لە ناوچەیەکدا کە ماوەیەکی درێژە لەژێر دەستی کەتائیبی حزبوڵای نزیک لە ئێراندایە.
وتەبێژێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا بە دەنگی ئەمەریکای گوت کە میلیشیاکانی سەر بە ئێران "بە شێوەیەکی چالاک سەروەریی و ئابووریی عێراق لاواز دەکەن و لە ڕێگەی بەرتیل و گەندەڵییەوە سامانەکانی عێراق دەدزن، بۆ ئەوەی خۆیان و ڕژێمی تاران سوودمەند بن."
جورف ئەلسەخر؛ کێشەیەکی ئەمنی و مرۆیی
ئیلیزابێس تسورکۆڤ، توێژەری کاروباری عێراق کە لە ساڵی 2023ـدا لەلایەن کەتائیبی حزبوڵاوە ڕفێنرا، بە دەنگی ئەمەریکا دەڵێت کێشەی جورف ئەلسەخر تەنها قاچاخچێتیی نەوت نییە، بەڵکو پەیوەندیی بە پاکتاوی نەژادی، ونکردنی زۆرەملێی خەڵک و پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤەوە هەیە.
تسورکۆڤ جەختی کردەوە کە دەبێت دەوڵەتی عێراق کۆنترۆڵی ڕاستەقینەی خۆی بەسەر ناوچەکەدا بگەڕێنێتەوە، لە بوونی گۆڕە بەکۆمەڵەکان و کۆگاکانی چەک بکۆڵێتەوە و ڕێگە بە گەڕانەوەی ئاوارەکان بدات، کە بەپێی خەماڵاندنەکانی ئەو، ژمارەیان لە نێوان 120 هەزار تا 180 هەزار کەسدایە.
مایکڵ پریجێنت، شیکەرەوەی ئەمەریکایی و ئەفسەری پێشووی هەواڵگریی سەربازیی ئەمەریکا، هەڵسەنگاندنێکی جیاوازی بۆ هەنگاوەکانی حکومەتی عێراق هەیە.
ئەو پێی وایە ئۆپەراسیۆنەکە هەوڵێکی ڕاستەقینە نییە بۆ کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی کەتائیبی حزبوڵا، بەڵکو "نمایشێکی سیاسییە" بۆ ئەوەی ئەو پەیامە بە واشنتن بدرێت کە حکومەتی بەغدا دژی میلیشیاکان هەنگاو دەنێت.
پریجێنت ئاماژە بە ڕۆڵی هادی عامری، سەرۆکی ڕێکخراوی بەدر، و ئەبو فەدک، فەرماندەی کەتائیبی حزبوڵا، لە گفتوگۆکانی پەیوەست بە ئۆپەراسیۆنەکەدا دەکات. هەروەها ڕاپۆرتەکانی سەبارەت بە ئامادەبوونی ئیسماعیل قائانی، فەرماندەی سوپای قودسی ئێران، لە بەغدا بە نیشانەیەکی دیکەی ئەوە دەزانێت کە هەوڵێکی ڕاستەقینە بۆ کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی میلیشیاکان لە ئارادا نییە.
پریجێنت دەڵێت هەنگاوەکانی زەیدی تەنها گۆڕینی فەرماندەیی و جێگۆڕکێی هێزەکانە، نەک گەڕاندنەوەی سەروەریی دەوڵەت.
ئەو بە دەنگی ئەمەریکای ڕاگەیاند، "ئەبو فەدک لەم ئۆپەراسیۆنە ناترسێت، چونکە خۆی بەشێکە لێی."
پشتگیریی سنوورداری زەیدی لە چوارچێوەی هەماهەنگیدا
لە لایەکی دیکەوە، تسورکۆڤ دەڵێت گەورەترین ئاستەنگی بەردەم سەرۆکوەزیران زەیدی و فایەق زەیدان، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەری، پشتگیرییە سنووردارەکەیانە لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیدا.
بەپێی ئەو، زۆرینەی لایەنەکانی ئەو چوارچێوەیە لەگەڵ چارەسەرێکی ئاشتییانەدان، کە لەوانەیە چارەسەرێکی ڕاستەقینە نەبێت، بەڵام ڕێگە بە حکومەت و کەتائیبی حزبوڵا بدات هیچ لایەنێکیان هەست بە شکست نەکەن.
تسورکۆڤ دەڵێت ڕژێمی ئێرانیش هەوڵ بۆ ئەم جۆرە چارەسەرە دەدات. ئەو هەروەها ئاگاداری دەدات کە میلیشیاکان نفووزێکی قووڵیان لەناو دامەزراوە ئەمنییەکانی عێراقدا هەیە، تەنانەت لەناو ئەو هێزانەشدا کە بڕیارە دژی میلیشیاکان بجوڵێنەوە.
بۆیە تسورکۆڤ ئامانجی چەککردنی تەواوی میلیشیاکان تا ناوەڕاستی ساڵی داهاتوو بە ئامانجێکی ناواقیعی دەزانێت و پێشنیاری چاکسازیی هێواش و هەنگاو بە هەنگاو لە دامەزراوە ئەمنییەکانی عێراق دەکات.
تسورکۆڤ گوتی، "دەبێت دەسەڵاتی میلیشیاکان لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتدا هەنگاو بە هەنگاو کەم بکرێتەوە و دڵسۆزیی فەرماندەکان و ئەندامانی هێزە ئەمنییەکان بۆ دەوڵەت مسۆگەر بکرێت."
گۆڕینی هێزەکان یان گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت؟
هەندێک چاودێر گومانیان لەوە هەیە کە ڕێککەوتنی نێوان سەرۆکوەزیرانی عێراق و هادی عامری، سەرۆکی ڕێکخراوی بەدر و یەکێک لە سەرکردەکانی حەشدی شەعبی، ببێتە بنەمایەک بۆ دەرکردنی میلیشیاکان لە ناوچەکە.
بەپێی ئەو بۆچوونانە، لەوانەیە تەنها ڕێکخستنەوەیەکی سەربازی لە جورف ئەلسەخر ئەنجام بدرێت و کۆنترۆڵی ناوچەکە لە دەستی ڕێکخراوی بەدردا بمێنێتەوە، چ لە ڕێگەی باڵە چەکدارەکەیەوە بێت یان لە ڕێگەی نفووزە فەرمییەکەی لەناو پۆلیسی فیدراڵیدا.
بەم پێیە، لەوانەیە میلیشیاکان لە شوێنەکانی خۆیان بمێننەوە و تەنها ناو و چوارچێوەی فەرمییان بگۆڕدرێت، بۆ ئەوەی لەژێر چەتری حەشدی شەعبیدا بەردەوامی بە دەستەڵاتیان لە ناوچەکەدا بدەن.
بۆیە پرسیاری سەرەکی لە واشنتن و بەغدا ئەوەیە: ئایا جورف ئەلسەخر بەڕاستی دەگەڕێتەوە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەت، یان تەنها ناو و شێوازی بەڕێوەبردنی هەمان ئەو گرووپە چەکدارانە دەگۆڕدرێت؟
-
پیت هێگسێت، وەزیری جەنگی ئەمەریکا، دوای سەردانەکەی بۆ ڤەنزوێلا، گەیشتە بۆگۆتای پایتەختی کۆلۆمبیا، کە تێیدا لەگەڵ خۆرخێ مۆرا، وەزیری بەرگریی کۆلۆمبیا، و عومەر بولا ئەسکۆبار، وەزیری دەرەوەی ئەو وڵاتە، کۆبووەوە و سەرپەرشتیی ڕادەستکردنی فڕۆکەیەکی بارهەڵگری سەربازیی جۆری C-130 Herculesـی ئەمەریکای بە هێزی ئاسمانیی کۆلۆمبیا کرد.
بەپێی ڕاگەیەندراوێکی وەزارەتی جەنگی ئەمەریکا ڕۆژی پێنجشەممە، هێگسێت ستایشی ڕۆڵی پێشەنگیی کۆلۆمبیای لە هاوپەیمانیی ئەمەریکاکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی کارتێلەکانی ماددەی هۆشبەر کرد و پێزانینی خۆی بۆ پابەندیی ئەو وڵاتە بە بەرەنگاربوونەوەی ڕێکخراوە تیرۆریستییە نێودەوڵەتییەکانی قاچاخچێتیی ماددەی هۆشبەر دەربڕی.
لە بەرامبەردا، وەزیری بەرگریی کۆلۆمبیا ئاماژەی بە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی وڵاتەکەی و هەوڵە بەردەوامەکانی بۆ پاراستنی سنوورەکانی و یەکپارچەیی خاکی کۆلۆمبیا کرد.
ڕادەستکردنی فڕۆکەکە بەشێکە لە هاوکارییە دووقۆڵییە فراوانەکەی نێوان بەڕێوەبەرایەتیی سەرۆک دۆناڵد ترامپ و سەرۆکی کۆلۆمبیا، ئەبیلاردۆ دێ لا ئێسپریێیادا، کە لە ماوەی ڕابردوودا قووڵتر بووەتەوە.
حکومەتی ئەمەریکا دەڵێت ئەم بەخشینە هەروەها بەشێکە لە پشتیوانییە لۆجیستییەکانی ئەمەریکا لە چوارچێوەی 'قەڵغانی ئەمەریکاکان'، هاوپەیمانییەک بە سەرۆکایەتی ئەمەریکا کە لە مانگی سێی ئەمساڵدا بە بەشداریی زۆرینەی حکومەتە پارێزگارەکانی ئەمەریکای لاتین بۆ بەرەنگاربوونەوەی کارتێلەکانی ماددەی هۆشبەر دامەزرا. بەڵام دوو وڵاتی گەورەی ناوچەکە، بەڕازیل و مەکسیک، ئەندامی ئەو هاوپەیمانییە نین.
بەپێی لێدوانێکی پێشووی خۆرخێ ئیدواردۆ لۆپێز، وەزیری بەرگریی کۆلۆمبیا، ئەمە یەکەم فڕۆکەیە لە کۆمەڵێک فڕۆکەی گواستنەوەی سەربازیی جۆری C-130 Hercules کە ئەمەریکا بڕیارە ڕادەستی کۆلۆمبیای بکات.
لۆپێز ڕۆژی سێشەممە بە پەرلەمانی وڵاتەکەی گوت، "ئێمە چاومان لە بابەتە گرنگەکانی دیکەیە سەبارەت بەوەی چۆن ئەمەریکا بەردەوام بێت لە پشتیوانیکردنمان بۆ گەڕاندنەوەی ئاسایش بۆ کۆلۆمبیاییەکان."
بەپێی وەزارەتی جەنگی ئەمەریکا، ڕادەستکردنی فڕۆکەکە ئامانجی بەهێزکردنی توانای گواستنەوەی هێزی ئاسمانیی کۆلۆمبیا و فراوانکردنی مەودای ئۆپەراسیۆنەکانیەتی دژی تۆڕەکانی تیرۆریستی قاچاخچێتیی ماددەی هۆشبەر.
هێگسێت لە کۆبوونەوەکەدا جەختی لە پابەندیی ئەمەریکا کردەوە بۆ دروستکردنی هاوبەشییەکی بەرگریی بە ئەنجام لەگەڵ کۆلۆمبیا، کە هاوبەشکردنی بەرپرسیارێتییە ناوچەییەکان و پێشخستنی بنەمای "ئاشتی لە ڕێگەی هێزەوە" لە سەرانسەری هەردوو قاڕەی ئەمەریکا پتەو دەکات.
-
دادگای باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان ڕۆژی پێنجشەممە بڕیارێکی دەرکرد، تێیدا میانمار تاوانبار کرا بە ئەنجامدانی جینۆساید لە دژی پێکهاتەی ڕۆهینگای موسوڵمان لە وادەی سەرکوتکارییەکی سەربازیی دڕندانەدا لە ساڵی 2017.
دادگای دادی نێودەوڵەتی کە بنکەکەی لە لاهای هۆڵەندایە، بە دەنگی 9 بەرامبەر بە 6 گەیشتە ئەو دەرئەنجامە.
یوجی ئیواساوای، سەرۆکی دادگاکە، لە وادەی ڕاگەیاندنی قەزاوەتەکەدا وتی کە دەزگای دادوەریی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆی دەرکەوتووە کە میانمار "جینۆسایدی لە دژی گروپی ڕۆهینگا لە باکووری ویلایەتی راخاین ئەنجام دراوە، ئەمەش پێشلکاریی پابەندییەکانە لە سایەی پەیماننامەی جینۆساید."
ئەمە یەکەم جارە دادگای دادی نێودەوڵەتی وڵاتێک بە بەرپرسیار دابنێت لە ئەنجامدانی جینۆساید.
ئاواساوا وتی کە سوپای میانمار بە "مەبەستی لەناوبردنی"ـی بڕێکی دیاری دانیشتوانی ڕۆهینگا لە وادەی ئۆپراسیۆنەکانی 2017ـدا کاری کردووە.
دادگاکە وتیشی، "دادگا گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە هێزەکانی ئاسایش لە میانمار هەزاران کەسی مەدەنی ڕۆهینگایان کوشتووە، و کرداری بەرفراوانی توندوتیژیی سێکسییان ئەنجام داوە. هەروەها توندیژی لەڕادەبەدەریشیان بەرامبەر منداڵان کردووە و هێرشیان کردووەتە سەر خەڵکی زۆری ڕۆهینگا لە کاتی هەڵهاتنیان بەرەو بەنگلادیش."
هەروەها دادوەرەکان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە میانمار شکستی خواردووە لە لێکۆڵینەوە، دادگاییکردن، و سزادانی ئەوانەی بەرپرسیاربوون لەو کارە دڕندانە، لەنێو ئەوانەشدا فەرماندە سەربازییەکان، کە پێشێلکاریی پەیماننامەی جینۆسایدە.
دادگاکە فەرمانی دا بەو وڵاتەی باشوری خۆرهەڵاتی ئاسیا کە ڕێگە بدات ئاوارەکان بگەڕێنەوە ماڵەکانی خۆیان و قەرەبوشیان بکاتەوە، بەگوێرەی ئەو زیانەی بەر قوربانییەکان کەوتووە، هەرچەندە دەستبەجێ بڕی قەرەبووەکەی دیارینەکرد.
ئاواساوا وتی، "بابەتی بڕ و شێوازی قەرەبووەکە... دەبێت لە قۆناغەکانی دواتری ڕێکارەکاندا دیاریبکرێت."
هەروەها فەرمانیشی بە میانمار کردووە لە ماوەی دوو ساڵدا ڕاپۆرتێک پێشکەش بکات لەبارەی ڕێکارەکان کە بۆ دابینکردنی قەرەبووەکان دەیانگرێتەبەر.
لە کاردانەوەی بڕیارەکەشدا، ڕێکخراوی چاودێری مافی مرۆڤ دەستخۆشی لە بڕیارەکە کرد و وەک "ناساندنێکی درێژخایەنی ئەو نەهامەتییانەی کە لەسەر دەستی سوپای میانمار بەسەر ڕۆینگا هاتووە" وەسفیکرد.
هەروەها ئەجینز کالاماردی، سکرتێری گشتیی رێكخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، ستایشی بڕیارەکەی کرد.
کالامارد وتی، "جینۆساید؛ ئەمەش ئەنجامی بێئەملاوئەولای دادگای دادی نێودەوڵەتییە. لە پاش ساڵانێک لە نکوڵیکردن، لێنەپێچینەوە و شاردنەوەی ڕاستی، ئەم بڕیارە دانپێدانانێکی مێژوویی و بەهێزە بۆ ئەو کارە دڕندانانەی لە دژی ڕۆهینگا ئەنجام دراون و ساتێکی مێژووییە لە بەدیهاتنی دادپەروەریی بۆ ڕزگاربووان، قوربانییەکان، و کەسوکاریان."
لە مانگی سێی 2022، ئەمەریکا دانی بەوەدانا کە سوپای میانمار "جینۆساید و تاوانی دژی مرۆڤایەتی" بەرامبەر خەڵکی ڕۆهینگا ئەنجام داوە. ئەمەریکا وتیشی کە هێرشەکانی سوپای میانمار لە ساڵی 2017ـدا زیاد لە نۆ هەزار کەسیان لە کۆمەڵی ڕۆهینگا کوشتووە.
بەگوێرەی رێکخراوی پزیشکانی بێسنور، سوپای میانمار هەڵمەتێکی سەرکوتکاریی لە ویلایەتی ڕاخاین لە ساڵی 2017 ئەنجام داوە کە بووەتە مایەی کوژرانی هەزاران کەسی ڕۆهینگا و ناچارکردنی زیاد لە 700 هەزار کەس کە هەڵبێن بۆ وڵاتی بەنگلادیشی دراوسێ، کە تاوەکو ئێستا زۆریان وەک ئاوارە لە کامپەکاندا ماونەتەوە.
میانمار بەردەوام نکوڵی کردووە لەوەی جینۆسایدی ئەنجام دابێت، و بەردەوام بووە لەوەی کە بڵێت هێزەکانی بەرپەرچی هێرشی گروپە چەکدارە هەڵگەڕاوەکانیان داوەتەوە. میانمار هەتا ئەمادەکردنی ئەم ڕاپۆرتە هیچی لەبارەی بڕیارەکەی دادگا نەوتووە.
ئەو داوایە ساڵی 2019 لەلایەن وڵاتی گامبیا، کە وڵاتێکی زۆرینە موسوڵمانی خۆرئاوای کیشوەری ئەفەریقایە، لە دادگای دادی نێودەوڵەتی تۆمارکرا کە تیایدا میانماری تۆمەتبارکردووە بە پێشێلکردنی پەیماننامەی جینۆسایدی ساڵی 1948.
بڕیارەکەی دادگاکە لەڕووی یاساییەوە وابەستەکارانەیە، هەرچەندە دەستەڵاتەکانی بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکە سنوردارن.
-
مووشەکەکانی ئۆکراینا شەوی ڕابردوو ئەو پردەیان پێکا کە ڕووسیا بە نیمچەدوورگەی داگیرکراوی کرایمیاوە دەبەستێتەوە، ئەمەش زیانی بە هێڵی شەمەندەفەرەکەی گەیاند و جووڵەی شەمەندەفەرەکانی ڕاگرت. ئەمە سێیەم هێرشە لەم هەفتەیەدا کە بۆ سەر ئەو ڕێڕەوە ئەنجام دەدرێت.
هێرشەکە چەند کاتژمێرێک پێش یەکەمین کۆبوونەوەی سێ قۆڵی نێوان سەرۆکی ڕووسیا ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی ئەمەریکا دۆناڵد ترامپ و سەرۆکی چین شی جینپینگ لە شاری شینجێنی چین ئەنجام درا، کە تێیدا جەنگی ڕووسیا لە ئۆکراینا لە کارنامەی گفتوگۆکاندا بوو.
هاوکات ڕۆژی پێنجشەممە، نێردەکانی ئەمەریکا ستیڤ ویتکۆف و جێرید کوشنەر، گەیشتنە بەرلین بۆ ئەوەی پەیوەندی بە سەرۆکی ئۆکراینا ڤلۆدیمیر زێلێنسکی و سەرکردەکانی ئەوروپاوە بکەن بە مەبەستی گفتوگۆکردن لەسەر کۆتاییهێنان بە جەنگ و پێدانی گەرەنتیی ئاسایشی بە ئۆکراینا.
پردەکە جارێکی دیکە کرایە ئامانج
ئەرکانی گشتیی سوپای ئۆکراینا لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند، ''ئامانجەکە پێکراوە و هاتووچۆ لەسەر پردەکە داخراوە. هێڵی ئاسنینەکەش زیانی بەرکەوتووە.'' ئاماژەی بەوەش دا کە سیستەمە مووشەکییە کەنارییەکانی جۆری '' نێپتن''ـی سەر بە هێزی دەریایی هێرشەکەیان ئەنجام داوە. مووشەکی نێپتن مووشەکێکی کروزی دروستکراوی ئۆکراینایە و بەوە ناسراوە کە لە ساڵی 2022ـدا کەشتیی جەنگی مۆسکڤای ڕووسیای نقووم کرد.
وەزارەتی بەرگریی ئۆکراینا ڕایگەیاند کە بە وەستانی هاتوچۆی شەمەندەفەر، سووتەمەنی و تەقەمەنی ڕووسیا ناچار دەبن لە ڕێگەی وشکانییەوە و بە درێژایی بەرەکانی جەنگ بگوازرێنەوە و گوتی ''درۆنەکانمان چاوەڕێی بارەکان دەکەن.''
وەزارەتی گواستنەوەی ڕووسیا ڕایگەیاند کە هیچ کەسێک بریندار نەبووە و هاتووچۆی شەمەندەفەر بە شێوەیەکی کاتی ڕاگیراوە. سەرۆکی دەستنیشانکراوی ڕووسیا لە کرایمیا، سێرگێی ئاکسیۆنۆڤ، ڕایگەیاند کە خزمەتگوزاریی هێڵی ئاسنین دەوروبەری کاتژمێر 4ـی پاشنیوەڕۆ بە کاتی ناوخۆ دەستپێدەکاتەوە و گوتی، ''کرێکارانی هێڵی ئاسنینمان هەوڵی قارەمانانە دەدەن بۆ چاککردنەوەی ئەو زیانانەی بە هۆی هێرشی دوژمنەوە کەوتوونەتەوە.''
بەشی شەقامی ئۆتۆمبێلەکانی پردەکە لە ڕۆژی سێشەممەوە داخراوە، کاتێک هێرشێکی ئۆکراینا بووە هۆی داڕمانی بەشێکی ڕێگاکە. بەرپرسانی ڕووسیا دەڵێن کردنەوەی ئەو بەشە یەک بۆ دوو مانگی پێدەچێت.
پوتین لە لێدوانێکدا بۆ ڕۆژنامەنووسان لە شینجێن بەڵێنی تۆڵەسەندنەوەی دا و گوتی، ''وەڵامی ئەم هێرشانە دەدەینەوە و دەمەوێت هەمووان لەوە دڵنیا بن.'' هەروەها ڕایگەیاند کە فەرمانی داوە چیتر ئەو پردە بۆ گواستنەوەی کەرەستەی سەربازی یان تەقەمەنی بەکارنەهێنرێت.
نێردەکان لە بەرلین
نێردەکانی ئەمەریکا، ویتکۆف و کوشنەر، کەمێک دوای کاتژمێر یەکی پاشنیوەڕۆ گەیشتنە نووسینگەی ڕاوێژکاری ئەڵمانیا بۆ بەشداریکردن لە کۆبوونەوەی ئەوەی پێی دەگوترێت ''هاوپەیمانیی ویست'. چاوەڕوان دەکرا نزیکەی 40 شاند بەشدار بن کە نزیکەی 30 شاندیان لەلایەن سەرۆکی دەوڵەت یان سەرۆکی حکومەتەوە سەرۆکایەتی دەکران، لە نێویاندا سەرۆکی فەڕەنسا ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆکوەزیری بەڕیتانیا ئاندی بێرنهام، سەرۆکوەزیری ئیتاڵیا جۆرجیا مێلۆنی و سەرۆکوەزیری پۆڵەندا دۆناڵد توسک.
کوشنەر پێش کۆبوونەوەکە لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس نووسی کە کارە لەپێشینەکان بریتین لە بەهێزکردنی هەماهەنگی لەگەڵ ئۆکراینا و ئەوروپا، و ''کارکردن بەرەو هەڵوێستێکی یەکگرتوو لەسەر توخمە سەرەکییەکانی ئاشتییەکی بەردەوام و ئامادەکردنی کارنامە و شێوازی گەڕی داهاتووی دانوستانە فرەلایەنەکان.''
زێلێنسکیش لە تێلێگرام نووسی، ''هەموو شتێک دەکەین بۆ دڵنیابوون لەوەی ئەوروپا بە تەواوی لە پرۆسەی دانوستانەکاندا نوێنەرایەتی دەکرێت و کۆبوونەوەکان ئەنجامیان دەبێت.''
بەردەوامیی هێرشەکان و زیانی مەدەنی
پارێزگاری ناوچەی خارکیڤ، ئۆلێه سینیهوبۆڤ، لە تێلێگرام ڕایگەیاند کە هێرشێکی ڕووسیا بۆ سەر باڵەخانەیەکی نیشتەجێبوون لە شاری ئیزیوم بووەتە هۆی برینداربوونی 16 کەس کە چواریان منداڵن، هەروەها بەشی پلیکانەکانی باڵەخانەکەی وێران کردووە. هەروەها بەرپرسی ناوچەی بوچا لە هەرێمی کیێڤ، تیمور تکاچینکۆ، ڕایگەیاند کە هێرشێکی درۆنی بووەتە هۆی کوژرانی ژنێک و برینداربوونی پیاوێک. دەسەڵاتدارانی ئۆکراینا شەوی ڕابردوو تێپەڕبوونی 98 درۆنی ڕووسیایان لەگەڵ مووشەکی دژەکەشتی تۆمار کردووە.
بەرپرسانی ناوچەیی لە تێلێگرام ڕایانگەیاند کە ڕۆژی چوارشەممە کاتێک ڕووسیا بە سێ شەپۆلی هێرش ناوەڕاستی شاری ئۆدێسای بۆردومان کرد، چوار کەس کوژران و لانیکەم حەوت کەسی دیکەش بریندار بوون.
لە ڕووسیاش، بەپێی دەزگای هەواڵی فەرمی ئاڕ ئای ئەی نۆڤۆستی، پارێزگاری ناوچەی کورسک ئەلێکساندەر خینشتاین، لە پلاتفۆرمی پەیامگۆڕینەوەی ڕووسیی ماکس ڕایگەیاند کە هێرشێکی درۆنی ئۆکراینا بەیانی ڕۆژی پێنجشەممە بۆ سەر شاری کورسک بووەتە هۆی برینداربوونی 11 کەس، لە نێویاندا مێردمنداڵێکی تەمەن 13 ساڵ کە لەژێر داروپەردوودا دەرهێنراوە.
-
دابەشبوونی کارگێڕیی حکومەت بەسەر هەولێر و سلێمانیدا، نیگەرانی قوڵی لای هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان دروستکردووە و دەڵێن،" باجی ئەم ناکۆکیە تەنها هاووڵاتیان دەیدەن و بۆ لەمەولا ئاستەنگی گەورەمان بۆ دێتە پێش لە ڕایی کردنی کارەکانمان لە دام و دەزگا حکومییەکان.
-
پیسبوونی هەوا لە دەلهی نوێ بۆ زیاتر لە دوو هەفتەیە لە ئاستێکی مەترسیداردا ماوەتەوە و پێشبینی دەکرێت خراپتر بێت. لە بەرامبەردا، دانیشتووان درستیان بە ناڕەزایەتی کردووە و داوای مافێک دەکەن کە هەڵمژینی هەوای پاکە.
-
ئەمڕۆ 19ی مانگی یانزە هێزە ئەمنیەکانی هەولێر چوونە سەر بارەگای هاوپەیمانی نیشتمانی و دەرگاکەیان قوفڵدا و دایانخست، سەرۆکی ئەو حزبەش دەڵێت ئەمەی کراوە پێچەوانەی یاسایە و پەنادەبەینە بەر یاسا، چونکە مۆڵەتی فەرمیمان هەیە.
-
ماوەی دوو ڕۆژە، دانیشتوانی ئاودانان لە ناوچەی ئیلام، لە دژی دەسەڵاتی ئێران خۆپیشاندان دەکەن. ئەم ناڕەزایەتییانە دوای ڕووداوی وەرگەڕانی پاسێک دەستی پێکرد کە بووە هۆی گیانلەدەستدانی 13 کەس، بەهۆی خراپی ڕێگاوبان و کەموکوڕییەکانی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان.
-
عێراق دوای سێ ساڵ بەڕێوەبردن بە یەک یاسای بودجە، ئەمساڵ بەبێ یاسای بودجە بەڕێوە برا. بۆ ساڵی 2027یش چەندین بەربەستی سیاسی و دارایی لەبەردەمدایە؛ لەوانە ناکۆکیی هەولێر و بەغدا، بودجەی حەشد و فشارە نێودەوڵەتییەکان.
-
سەرۆکانی ئەمەریکا، چین و ڕووسیا کۆبوونەوە و لەسەر گرنگترین بابەتەکانی پەیوەندیدار بە ئاسایشی جیهانی، لەوانە دۆخی ئێران و ئۆکرانیا، دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و بەرپرسیارێتیی ئەو سێ زلهێزە لە پاراستن و جێگیرکردنی ئاشتی و ئارامی لە جیهاندا گفتوگۆیان کرد. لە کۆتاییدا، ڕاگەیەندراوێکی هاوبەشیان بڵاوکردەوە
-
سەرۆکی ئەمەریکا دۆناڵد ترامپ ڕایگەیاند کە شیانی هەیە ئێران پەنا بۆ بژاردەی دیکەی وەک ''چەکی گازی و بایۆلۆجی'' ببات، ئەمەش دوای بڵاوبوونەوەی ڕاپۆرتە هەواڵییەکانی ئەم دواییە کە ئاماژەیان بەوە داوە تاران پلانی تەقاندنەوەی ''بۆمبێکی پیس'ـی تیشکدەر لە واشنتن داڕشتووە.
سەرۆک ترامپ ڕۆژی چوارشەممە لە چاوپێککەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی فۆکس نیوز گوتی، ''ئاماژە هەیە کە ئێران چاوی لە چەکی گازی و بایۆلۆجییە، چونکە ئێمە دەرگای ئەتۆمیمان لێ داخستوون... ئەمەش کارێکی باشە.''
لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بەوەی کە ئایا پێویستە دانیشتوانی واشنتنی پایتەخت نیگەران بن لە ئەگەری هێرشی ئێران، سەرۆک ترامپ گوتی، ''پێم وانیە، نەخێر.'' بەڵام هۆشداریشیدا و گوتی، ''ئەگەر شتێکی وا ڕووبدات، دەیانسڕینەوە، بەڵێنتان پێ دەدەم.''
لەلای خۆیەوە ئێران ئەو ڕاپۆرتانەی ڕەتکردەوە و بە ''هەڵبەستراو'' ناویبردن.
سەرۆک ترامپ پێشبینی پێشهاتێکی ئەگەریی لە ساڵی نوێدا کرد سەبارەت بە ململانێی نێوان ئەمەریکا و ئێران و گوتی، ''ساڵێکی نوێمان لە پێشە و دەبینین دوای یەکی مانگی یەک چی ڕوودەدات،'' بەبێ ئەوەی باس لە وردەکاریی ئەو پێشهاتە چاوەڕوانکراوە و هۆکاری گرنگیی ئەو بەروارە بکات.
سەرۆک ترامپ ئەم چاوپێکەوتنەی پێش کۆبوونەوە سێ قۆڵییەکەی لەگەڵ سەرکردەکانی چین و ڕووسیا، شی جینپینگ و ڤلادیمیر پوتن، لە شاری شێنجینی چین لە پەراوێزی لوتکەی ئابووری ئاسیا و زەریای هێمن، ئەنجام دا. ڕاشیگەیاند کە بۆ کۆتایی هێنان بە ململانێکانی لەگەڵ ئێران پێویستی بە هاوکاریی ئەو سەرکردانە نیە.
لە کاتی گفتوگۆکردن لەسەر ئەو پێشنیارانەی کە دەڵێن ڕەنگە چین و ڕووسیا هاوکاریی ئێران بکەن، سەرۆک ترامپ گوتی، ''ئێمە بە وردی دەزانین ئەوان چی دەدەن بە ئێران، شتێکی زۆر کەم و بێبایەخە.''
لە کاتێکدا بەڵێنی دا ڕێگری لە ئێران بکات ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، سەرۆک ترامپ گوتی هێشتا دەرگای کراوەیە بۆ ڕێککەوتن، بەو مەرجەی ڕێککەوتنێکی ''درێژخایەن'' بێت کە لە دوای ئەو و بۆ سەرۆکەکانی داهاتووی ئەمەریکاش بەردەوام بێت.
لەلایەکی دیکەوە، بەڕێوەبەری گشتی دەزگای وزەی ئەتۆمی نێودەوڵەتی، ڕافایل گرۆسی، ڕۆژی چوارشەممە ڕایگەیاند کە دەزگاکەی ناتوانێت دڵنیا ببێتەوە لەوەی ماددە ئەتۆمییە ڕاگەیەندراوەکانی ئێران لە بواری ئاشتییانەدا بەکاردەهێندرێن، هۆکارەکەشی گەڕاندەوە بۆ نەبوونی هاوکاریی تاران لەگەڵ پشکنەرەکان و نەبوونی پشکنینی مەیدانی. گرۆسی داوای لە ئێران کرد هاوکاری دەزگاکە بکات و ڕێگە بە گەڕانەوەی پشکنەرەکان بدات.
نوێنەرایەتی ئێران لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕۆژی پێنجشەممە لە وەڵامێکدا، داواکارییەکەی دەزگای وزەی ئەتۆمی نێودەوڵەتی ڕەت کردەوە و بانگەشەی ئەوەی کرد کە ئەو زانیارییانەی لەلایەن دەزگاکەوە کۆدەکرێنەوە، ڕەنگە یارمەتیدەر بن بۆ هەوڵەکانی چاودێریکردن، بەڵام ''بەدڵنیاییەوە'' بۆ هێرشەکانی داهاتوو دژی ئێران بەکاردەهێندرێن.
نوێنەرایەتییەکە لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند ''هیچ پابەندبوونێکی نێودەوڵەتی و هاوکاریی بێمەرج ناخرێتە قوربانیی ئاسایشی نیشتیمانی.''
-
ئوموت کامکیران، بۆکسێنەری کوردی خەڵکی دەرسیم، لە بنەماڵەیەکی کوردی عەلەوی لەدایک بووە. ئەو وەک بۆکسێنەرێکی پیشەگەر 15 یاریی ئەنجام داوە و توانیویەتی 14 یاریی بباتەوە.
-
سەرۆکەکانی ئەمەریکا و چین و ڕووسیا کۆ بوونەوە. لە کۆبوونەوەکەدا بابەتەکانی ئاساییشی جیهانی، ئێران، ئۆکرانیا، دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و بەرپرسیارێتیی ئەو سێ زلهێزە بۆ چەسپاندنی ئارامی لە تەواوی جیهاندا گفتوگۆ کران و دواتر ڕاگەیەندراوێکی هاوبەش بە ناوی ڕاگەیەندراوی ئاشتی بڵاو کرایەوە
-
لە دوای پەسەندکردنی ڕێککەوتنەکەی گرینلاند لە پەرلەمانی دانیمارک، وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا مارکۆ ڕوبیۆ ڕایگەیاند کە بەهۆی ئەم ڕێککەوتنەوە ''هەموومان لە پێگەیەکی سەلامەتتر، بەهێزتر و پارێزراوتردا دەبین.''
پەرلەمانی دانیمارک ئەمڕۆ بە کۆی دەنگ ڕێککەوتنێکی ئەمنیی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا سەبارەت بە گرینلاند پەسەند کرد. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، دانیمارک و گرینلاند لە مانگی ئەیلوولدا ڕێککەوتنەکەیان واژۆ کردبوو.
ڕۆژی پێنجشەممە 19ـی مانگی یازدە، ڕوبیۆ لە پەیامێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس ڕایگەیاند، ''پەسەندکردنی ئەم ڕێککەوتنە کە ئەمڕۆ لەلایەن پەرلەمانی دانیمارکەوە ئەنجام درا، وامان لێدەکات سەلامەتتر، بەهێزتر و پارێزراوتر بین.''
ناوبراو ئاماژەی بەوەش دا ''ئەم ڕێککەوتنە هاوکاریی بەرگریی نێوان ئەمەریکا، دانیمارک و گرینلاند نوێ دەکاتەوە و ئاسایشی نیشتمانی ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانمان لە ناتۆ بەهێز دەکات.''
سەرۆکی ئەمەریکا دۆناڵد ترامپ مانگی نۆ لە پەراوێزی کۆبوونەوەکانی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نیویۆرک، ڕێککەوتنێکی ئاسایشی سێ قۆڵی واژۆ کرد کە ڕێگە خۆش دەکات بۆ فراوانکردنی ئامادەیی سەربازیی ئەمەریکا لە گرینلاند و بەهێزکردنی ئاسایشی ناوچەکانی جەمسەری باکوور و باکووری ئەتڵەسی.
بەپێی ڕێککەوتنەکە ئەمەریکا دەتوانێت ئامادەیی سەربازیی خۆی لە گرینلاند زیاد بکات و دەستی بە دامەزراوەی زیاتر بگات. هەروەها ڕێککەوتنەکە میکانیزمێک دادەنێت بۆ ڕێگریکردن لە وەبەرهێنانی هەستیار و ئامادەیی سەربازیی وڵاتانی ڕکابەر، لە نێویاندا ڕووسیا و چین، لەو دوورگە ستراتیژییەدا.
ڕێککەوتنەکە هیچ وادەیەکی بەسەرچوونیشی نییە.
-
سەرەتای ئەم هەفتەیە وەزارەتی بازرگانی ئەمەریکا کۆتوبەندی نوێی دژ بە دەستڕاگەیشتنی دوورمەودا بە تەکنەلۆجیای پێشکەوتووی ژیری باڵا و چیپە ئەلیکترۆنییەکان و سێرڤەرەکان ڕاگەیاند. ئەم کۆتوبەندە نوێیانە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ڕاگرتنی ئەو کۆمپانیا چینییانە داڕێژراون کە لە ڕێگای بەکارهێنان یان بە کرێگرتنی کاتیی کۆمپیوتەر لە وڵاتانی دیکە، خۆیان لە کۆتوبەندەکانی ئەمەریکا لەسەر فرۆشتنی چیپ دەدزنەوە.
نووسینگەی پیشەسازی و ئاسایش ڕۆژی دووشەممە ڕێسایەکی کاتیی کۆتایی دەرکرد کە بە ڕێنمایی وەزارەتی گەنجینە و ئەنجوومەنی ئاسایشی نیشتیمانییەوە ئامادە کراوە.
بەپێی ڕێسا نوێیەکە، دابینکەرانی چیپی ئەمەریکایی پێویستییان بە مۆڵەتی حکومەت دەبێت پێش ئەوەی چیپە پێشکەوتووەکان بفرۆشن بەو ناوەندانەی داتا کە ڕێگە بە کۆمپانیا چینییەکان دەدەن بڕێکی زۆر لەو توانا کۆمپیوتەرییە بەکرێ بگرن یان بەکاری بهێنن. ئەو سنوورەش بە نزیکەیی یەکسانە بە توانای نزیکەی 330 دانە لە چیپە هەرە پێشکەوتووەکانی کۆمپانیای ئێنڤیدیا.
هەروەها بڕیارەکە مۆڵەتی پێشوەختە دەکاتە مەرج بۆ هەناردەکردنی چیپ بۆ سینگاپوور، مالیزیا، ئیندۆنیزیا، تایلەند و بەڕازیل. وەزارەتی بازرگانی ئەمەریکا دەڵێت ئەو وڵاتانە مەترسییەکی زیاترییان لەسەرە بۆ ئەوەی چیپەکان بە ئاڕاستەی دیکەدا ببرێن.
ڕێساکە ناوەندەکانی داتا، بەرهەمهێنەرانی چیپ لە دەرەوەی وڵات و هەناردەکارانی چیپ پابەند دەکات کە وردبینی زیاتر لەسەر کڕیارەکانییان دابنێن، لەوانەش دیاریکردنی ئەوەی ئایا ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەخۆ لەلایەن کۆمپانیا دەوڵەتییەکانی چینەوە خاوەندارێتی دەکرێن یان کۆنتڕۆڵ کراون.
جگە لە چین، کۆتوبەندەکان هەریەک لە کوبا، ئێران، کۆریای باکوور و ڕووسیاش دەگرنەوە.
وەزارەتی بازرگانی ڕایگەیاند کە ئامانج لەم ڕێسایە ئەوەیە ئەو ڕێوشوێنە ئاسایشییانەی، کە دەستڕاگەیشتنی دوورمەودا بە توانا کۆمپیوتەرییە پێشکەوتووەکان ڕێکدەخەن، زیاتر هاوتەریب بکرێن لەگەڵ کۆنتڕۆڵە بەرکارەکانی سەر ناردنی بەرجەستەی تەکنەلۆجیای هەستیاری ئەمەریکایی.
وەزارەتەکە ئاماژەی بەوەدا کە ئەمەریکا وەک پێشەنگی جیهانیی لە بواری کۆمپیوتەری پێشکەوتوو و تەکنەلۆجیای ژیری باڵادا دەمێنێتەوە و پابەندە بە برەودان بە بەکارهێنانی بازرگانی یاسایی تەکنەلۆجیای ئەمەریکایی لە سەرانسەری جیهاندا. بەڵام هۆشداری دا کە پێشکەوتنە خێراکانی بواری کڵاود کۆمپیوتینگ و ژێرخانی ژیری باڵا، وایانکردووە کە دەستڕاگەیشتن بە توانا کۆمپیوتەرییە پێشکەوتووەکانی ئەمەریکا لە دوورەوە زیاتر بێتە دی، لەوانەش لە ڕێگەی ناوەندەکانی داتا لەو وڵاتانەی کە نەکەوتوونەتە ژێر کۆتوبەندەکانی هەناردەکردنی ئەمەریکاوە.
کاردانەوەی چین
وەزارەتی دەرەوەی چین ڕەخنەی لە کۆتوبەندە نوێیەکان گرت و واشنتنی تۆمەتبار کرد بە دەستوەردان لە هاوکارییە بازرگانییەکانی تەکنەلۆجیای چین لەگەڵ وڵاتانی دیکەدا. وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی چین، گۆ جیاکون، ڕۆژی سێشەممە ڕایگەیاند کە ئەمەریکا '' چەمکی ئاسایشی نیشتیمانی زیاد لە پێویست درێژ دەکاتەوە.''
ناوبراو ئاماژەی بەوەش دا کە ئەو ڕێکارانە پێشێلکردنی ئەو لەیەکتێگەیشتنانەن کە لە نێوان هەردوو وڵاتدا پێی گەیشتبوون و هۆشداری دا کە "ڕێکاری پێویست دەگرێتەبەر بۆ پاراستنی پتەوی ماف و بەرژەوەندییە ڕەواکانی خۆی.''
لەلایەکی دیکەوە سەرۆکی لیژنەی هەڵبژێردراوی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمەریکا بۆ کاروباری چین و ئەندامی کۆمارییەکان لە ویلایەتی میشیگن، جۆن مۆڵینار، پێشوازی لە ڕاگەیاندنی ڕێکارە سنوورکەرەکانی حکومەتی ئەمەریکا کرد.
مۆڵینار ڕۆژی دووشەممە لە بەیاننامەیەکدا گوتی ڕێساکە ''پەیامێک بۆ حزبی شیوعی چین دەنێرێت کە ئەمەریکا ڕژدە لە داخستنی ئەو کەلێنە مەترسیدارانەی کۆنتڕۆڵی هەناردەکردن کە چین چەندین ساڵە دەیانقۆزێتەوە.'' ناوبراو ئەم هەنگاوەی بە کارێکی گرنگ ناوبرد بۆ ڕێگریکردن لە کەوتنی چیپە هەستیارەکان بۆ ناو دەستی هەڵە، بەهێزکردنی یاساکانی ئاسایشی نیشتیمانی ئەمەریکا و پاراستنی پێشەنگیی ئەمەریکا لە پێشبڕکێی ژیری باڵادا.
لە مانگی یەکدا ئەنجومەنی نوێنەران یاسای ئاسایشی دەستڕاگەیشتنی دوورمەودای پەسەند کرد، کە هەوڵ دەدات نەیارە بیانییەکان، لە نێویاندا حزبی شیوعی چین، سنووردار بکات لە بە دەستهێنانی دەستڕاگەیشتن بە تەکنەلۆجیای ئەمەریکایی لە ڕێگەی خزمەتگوزارییەکانی کڵاود کۆمپیوتینگەوە.
ڕەش دۆشی، کە لە سەردەمی بەڕێوبەرایەتییەکەی بایدندا وەک بەڕێوبەری کاروباری چین لە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی کاری کردووە، لە پۆستێکدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس ڕایگەیاند کە ڕێسا نوێیەکەی بەڕێوبەرایەتییەکەی سەرۆک ترامپ سەبارەت بە دەستڕاگەیشتنی دوورمەودا لە ژێر کاریگەریی ئەو مشتوومڕەدا بووە کە دەوری جێنسن هوانگی دابوو. بەپێی ڕاپۆرتێکی نیویۆرک تایمز، بەڕێوبەری جێبەجێکاری پێشووی کۆمپانیای ئێنڤیدیا، جێنسن هوانگ، هەفتەی ڕابردوو دەستی لەکارکێشایەوە، دوای ئەوەی دانی بەوەدانا کە پەیوەندییەکی سۆزداریی لە دەرەوەی هاوسەرگیرییەکەی هەبووە لەگەڵ خانمە بازرگانێکدا کە دەسەڵاتدارانی ئەمەریکا پێیان وایە لەلایەن هەواڵگری چینەوە ڕاکێشراوە و بەکارهێندراوە، هەرچەندە چین ئەو ڕاپۆرتە ڕەت دەکاتەوە.
ئەم ڕاگەیاندنە هاوکاتە لەگەڵ بوونی جیاوازیی بۆچوون لە ناو بەڕێوبەرایەتییەکەی سەرۆک ترامپدا سەبارەت بە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ کۆمپانیای مێگاسپیددا. خانمە بازرگانەکە پێشتر بەڕێوبەری ئەو کۆمپانیایە بووە کە بنکەکەی لە سینگاپوورە.
وەزیری گەنجینەی ئەمەریکا، سکۆت بەسێنت، هەفتەی ڕابردوو بە کەناڵی سی ئێن بی سی گوت کە وەزارەتەکانی گەنجینە و دەرەوە و جەنگ لەگەڵ نووسینگەی نوێنەری بازرگانی ئەمەریکا بۆ چەندین مانگ لایەنگری ئەوە بوون کۆمپانیای مێگاسپید لە سینگاپوور بخرێتە ناو 'لیستی قەوارەکان' لە وەزارەتی بازرگانییەو.
'لیستی قەوارەکان' ئەو کەس و قەوارە بیانییانە دەستنیشان دەکات کە وەک مەترسی بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی یان بەرژەوەندییەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکا دادەنرێن. بە شێوەیەکی گشتی کۆمپانیا ئەمەریکاییەکان پێویستیان بە مۆڵەت هەیە بۆ هەناردەکردنی هەندێک کاڵا بۆ ئەو قەوارانەی ناویان لە لیستەکەدایە، هەروەها سیاسەتی مۆڵەتدانەکەش بەپێی قەوارەکە و بەرهەمەکە دەگۆڕێت. بەسێنت گوتی وەزارەتی بازرگانی کۆنتڕۆڵی بڕیارەکەی لە دەستدایە و ئاماژەی بەوەش دا کە ئەوە لەسەر وەزارەتەکەیە پڕۆسە ناوخۆییەکەی ڕوون بکاتەوە.
سەرۆکی ئەمەریکا دۆناڵد ترامپ ڕۆژی دووشەممە بە ڕۆژنامەنووسانی گوت کە ''دوو بۆچوونی جیاواز '' هەن سەبارەت بە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم پرسەدا. ئەو یەکێکیانی بەوە ناوبرد کە لایەنگری ڕێبازێکی دۆستانەترە و ئەوی دیکەشیان ئامادەیە مەترسیی ڕووبەڕووبوونەوە بگرێتە ئەستۆ. ترامپ گوتی هەردوو هەڵوێستەکە جێگەی قبووڵکردنن و ئەو لە هەردوولا تێدەگات.
-
سەرۆکی ئەمەریکا دۆناڵد ترامپ ڕۆژی پێنجشەممە لە کاتی گەڕانەوەی لە چینەوە بەرەو ئەمەریکا پۆستێکی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی تروث سۆشیاڵ کردووە و دەڵێت ''گەشتێکی ناوازە و پڕ لە لێکەوتەی گرنگ بوو.''
سەرۆکی ئەمەریکا ڕایگەیاندووە کە ڕۆژی هەینی کاتژمێر 12ـی نیوەڕۆ بە کاتی واشنتنی پایتەخت (8ـی ئێوارە بە کاتی هەولێر) کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی دەبەستێت و زانیارییەکان دەربارەی گەشتەکەی دەخاتە ڕوو. ترامپ بە تایبەت ئاماژەی داوە بە ڕێککەوتنە بازرگانییەکانی ئەمەریکا لەگەڵ هەردوو وڵاتی تایلەند و فیلیپین.
شایەنی باسە، دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمەریکا لە گەشتێکی سێ ڕۆژەییدا سەردانی هەردوو وڵاتی فیلیپین و چینی کرد و دوو لێکتێگەییشتنی لەگەڵ وڵاتەکانی تایلەند و فیلیپین ئیمزا کرد. دواتر لە کۆبوونەوەیەکی سێقۆڵیدا لەگەڵ هەر یەک لە شی جینپینگ سەرۆکی چین و ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی ڕووسیا کۆ بووەوە و هەر سێ سەرۆک ڕاگەیاندنێکی هاوبەشیان بڵاو کردەوە.
-
وەزیری جەنگی ئەمەریکا پیت هێگسێس ڕۆژی چوارشەممە، کەمێک دوای گەیشتنی بۆ کاراکاسی پایتەختی ڤەنزوێلا، لەگەڵ سەرۆکی کاتیی ئەو وڵاتە، دێڵسی ڕۆدریگێز، کۆبووەوە.
ئەمە یەکەم سەردانی وەزیری جەنگە بۆ ئەو وڵاتە لە دوای دەستگیرکردنی سەرۆکی پێشووی ڤەنزوێلا، نیکۆلاس مادورۆ، لەلایەن هێزەکانی ئەمەریکاوە لە سەرەتای ئەمساڵدا.
دوای کۆبوونەوەکە، ڕۆدریگێز واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی سەربازیی ڕاگەیاند کە هاوکاری نێوان ئەمەریکا و ڤەنزوێلا دەستپێدەکاتەوە. ڕۆدریگێز لە وتارێکدا لە کاتی ڕێوڕەسمی واژۆکردنەکەدا لە کۆشکی سەرۆکایەتی گوتی، ''ساتە زۆر سەخت و دژوارەکانی گەلەکانمان گۆڕیوە بۆ دەرفەتێکی ناوازە بۆ هاوکاریی و بەرژەوەندی هاوبەش بۆ هەردوو وڵاتەکەمان.''
ئەم ڕێککەوتنە پەیوەندییە سەربازییەکانی نێوان ئەمەریکا و ڤەنزوێلا دوای زیاتر لە دوو دەیە زیندوو دەکاتەوە. لە مانگی چواری ساڵی 2005ـدا سەرۆکی ئەو کاتەی ڤەنزوێلا هیوگۆ چاڤێز پڕۆگرامێکی ئاڵوگۆڕی سەربازیی 35 ساڵەی لەگەڵ ئەمەریکا ڕاگرت و ڕاهێنەرە سەربازییەکانی ئەمەریکای دەرکرد.
هێگسێس ڕایگەیاند کە سەرۆکی ئەمەریکا دۆناڵد ترامپ ''چاوی لەو دەرفەتانەیە، نەک هەر لە ڕووی سەربازییەوە کە تێیدا پێکەوە دژی تیرۆری ماددە هۆشبەرەکان و گرووپە تاوانکارییەکان کار بکەین، بەڵکو لە ڕووی ئابووریشەوە و بۆ سوودوەرگرتن لەو سەرچاوە و توانا بێشوومارانەی کە وڵاتەکەتان هەیەتی.''
گەشتەکەی هێگسێس دوای سەردانەکەی مانگی دووی جەنەڕاڵ فرانسیس دۆنۆڤانی فەرماندەی باشووری ئەمەریکا دێت بۆ کاراکاس، کە تێیدا لەگەڵ ڕۆدریگێز و ئەندامانی کابینەکەی کۆبووەوە.
هێگسێس ڕێککەوتنەکەی بە "مێژوویی'' ناوبرد و گوتی هەردوولا ڕێککەوتن لەسەر کارکردن بۆ هاوکاری دژی بازرگانیکردن بە ماددە هۆشبەرەکان ، تیرۆر و کۆچ، کە مەشق و ڕاهێنان لە نێوان هەردوو سوپاکە، ئاڵوگۆڕی زانیاریی هەواڵگری و فراوانکردنی کەرەستە و توانا بەرگرییەکانیش دەگرێتەوە.
سەرۆک ترامپ بە ئاشکرا ستایشی هێگسێسی کردووە بۆ گێڕانی ڕۆڵی سەرەکی لەو هەڵمەتە سەربازییەی ڕۆژی 3ـی مانگی یەکدا کە بووە هۆی دەستگیرکردنی مادورۆ.
لە ئێستادا مادورۆ لە نیویۆرکە و چاوەڕێی دادگاییکردنی دەکات بە تۆمەتەکانی پەیوەست بە ماددە هۆشبەرەکان و چەک.
-
هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
-
کۆشکی سپی ئەمڕۆ پێنجشەممە دەقی'جاڕنامەی ئاشتی' بڵاوکردەوە، کە دەرەنجامی دیداری سەرکردەکانی سێ زلهێزی گەورەی خاوەن چەکی ئەتۆمی جیهانە لە چین.
ئەمەی خوارەوە دەقی جاڕنامەکەیە:
ڕاگەیەندراوی سەرۆکەکانی دەوڵەتانی ئەمەریکا، ڕووسیا و چین بەرەو ئاشتی
دۆناڵد جەی ترامپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، ڤلادیمیر پوتن، سەرۆکی فیدراسیۆنی ڕووسیا، و شی جینپینگ، سەرۆکی دەوڵەتی کۆماری گەلی چین، ڕۆژی 19ـی یازدەی 2026 لە شاری شێنجێن کۆبوونەوە. سەرۆکەکانی دەوڵەتانی ئەمەریکا و ڕووسیا سوپاس و پێزانینی خۆیان بۆ چین دەربڕی، بۆ میوانداریکردنی ئەم کۆبوونەوە مێژووییە سێ قۆڵییە. هەرسێ سەرۆکی دەوڵەت بە قووڵی بیروڕایان لەبارەی بارودۆخی ئێستای نێودەوڵەتی ئاڵوگۆڕ کرد و پابەندیی خۆیان بە پاراستنی سەقامگیریی ستراتیژی و ئاسایشی نێودەوڵەتی ڕاگەیاند.
1. وەک ئەندامانی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، ڕووسیا و چین پابەند بوون بە ئەنجامدانی چاکسازی لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، بۆ ئەوەی ئەو ڕێکخراوە بتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەرتر وەڵامی ئاستەنگە جیهانییەکان بداتەوە و لەگەڵ ئەرکی بنەڕەتیی خۆی لە بواری ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتیدا بگونجێت.
2. هەرسێ وڵات پلانیان هەیە بەرهەمهێنان و دابینکردنی بەرهەمە نەوتییە پاڵاوتەکان زیاد بکەن، بۆ سوودی هەموو نەتەوەکان. هەروەها جەختیان لە گرنگیی جێگیریی ڕەوتی دابینکردنی وزە کردەوە.
3. هەرسێ سەرۆکەکانی دەوڵەتەکان دانیان بەوەدا نا کە بنەمای ڕەزامەندیی دەوڵەتان و ڕێزگرتن لە پارێزبەندییە یاساییەکانی بەرپرسانی دەوڵەتان گرنگییەکی لەڕادەبەدەریان هەیە، و هاوڕا بوون لەسەر ئەوەی کە نابێت دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و دەزگا هاوشێوەکانی دیکە دەسەڵاتی دادوەریی خۆیان خراپ بەکار بهێنن.
4. هەرسێ سەرۆکەکانی دەوڵەتەکان دووپاتیان کردەوە کە ناتوانرێت لە شەڕێکی ناوەکیدا سەرکەوتن بەدەست بهێنرێت و نابێت هەرگیز شەڕێکی ناوەکی ڕووبدات. هەرسێ وڵات گفتوگۆ لەبارەی کەمکردنەوەی مەترسییە ناوەکییەکان و ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی چەکی ناوەکی دەکەن.
-
سەرۆک ترامپ لە کاتی کۆبوونەوەکەی لەگەڵ سەرۆکی چین و سەرۆکی ڕووسیا گوتی، "ئێمە بەڕاستی مێژوو تۆمار دەکەین."
سەرۆکی ئەمەریکا جەختی لە گرنگیی گفتوگۆی نێوان وڵاتە زلهێزە ڕکابەرەکان کردەوە و گوتی کۆبوونەوەکە دەرفەتێکە بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی بۆ ماوەیەکی درێژ پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتەکانیان تێکداوە.