-
هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
-
پاشای بریتانیا چارڵزی سێیەم کە بە سەردانێکی فەرمی لە ئەمەریکایە، ڕۆژی سێشەممە لە دووەم ڕۆژی سەفەرەکەیدا وتارێکی لە کۆنگرێسی ئەمەریکا پێشکەش کرد.
پاشای بەریتانیا لە وتارەکەیدا ئاماژەی بەوەدا کە سەرەڕای قۆناغێکی نادڵنیایی و ململانێ لە ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەریتانیا و ئەمەریکا هەمیشە وەک هاوپەیمانێکی هەمیشەیی دەمێننەوە و وتی شان بە شانی یەکتر لە بەرگریکردن لە دیموکراسیدا پێکەوە هەنگاو هەڵدەگرن و پشتگیری یەکتر دەبن.
پێش وتارەکەی پاشای بەریتانیا، جێگری سەرۆکی ئەمەریکا جەی دی ڤانس پیرۆزبایی و بەخێرهاتنی لە شا چارڵزی سێیەم کرد بەبۆنەی ئامادەبوونی لە دانیشتنی هاوبەشی کۆنگرێسدا.
پادشای بەریتانیا وتی "جیاوازی بۆچوونمان هەرچییەک بێت، یەکگرتووین لە پابەندبوونمان بە پاراستن و پێشخستنی دیموکراسی و پاراستنی گەلەکەمان لە زیان، هەروەها سوپاسگوزارین بۆ ئازایەتی ئەو کەسانەی کە ڕۆژانە ژیانی خۆیان دەخەنە مەترسییەوە بۆ خزمەتکردنی وڵاتەکانمان."
هەروەها ئاماژەی بە سەردانەکەی شاژن ئەلیزابێت بۆ ئەمەریکا کرد و وتی "دایکی کۆچکردووم لە ساڵی 1991دا ئەم شانازییەی پێبەخشرا و بە هەمان شێوە لە ژێر پەیکەری ئازادی قسەی کرد."
لە درێژەی قسەکانیدا وتی "ئەو یەکگرتوویی و ئیرادەیەی لە دوای 11ی سێپتەمبەرەوە بینرا، ئێستاش پێویستە بۆ بەرگریکردن لە ئۆکرانیا، ئێمە ئەوکات لەگەڵتان وەستاین، ئێستاش لەگەڵتان وەستاوین."
وتارەکەی چارڵزی سێیەم بۆ کۆنگرێس دوای ئەوە هات کە دۆناڵد ترامپ چەندین جار ڕەخنەی لە کییەر ستارمەر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا گرت لەسەر ئەوەی لەشەڕی دژ بە ئێران ئامادە نەبوو بنکەکانی بەریتانیا بۆ هێڕشکردنە سەر ئێران بەکاربهێنرێن.
-
سەرۆکی ئەمەریکا ڕایدەگەیەنێت ڕاوێژکاری ئەڵمانیا "نازانێت چی دەڵێت" سەبارەت بە ئێران و جەخت دەکاتەوە لەوەی پێویست بوو دەمێک لەمەوبەر هەڕەشەی ئێران چارەسەر بکرێت.
سەرۆک دۆناڵد ترامپ لە پۆستێکی تۆڕی کۆمەڵایەتی تروسدا ڕایگەیاند، "فریدریش مێرز، ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، پێی وایە ئاساییە ئەگەر ئێران چەکی ئەتۆمی هەبێت. ئەو نازانێت باسی چی دەکات!"
سەرۆک ترامپ گوتیشی، " ئەگەر ئێران چەکی ئەتۆمی هەبوایە، هەموو جیهان بە بارمتە دەگیرا. من شتێک لەگەڵ ئێران دەکەم، لە ئێستادا، کە دەبووایە گەلانی دیکە، یان سەرۆکەکانی دیکە، دەمێک بوایە بیکەن."
ڕاشیگەیاند، "سەیر نییە ئەڵمانیا دۆخی خراپە، چ لە ڕووی ئابوورییەوە، چ لە ڕووی دیکەوە!"
هێرشەکەی سەرۆک ترامپ لە کاتێکدایە ڕاوێژکاری ئەڵمانیا فریدریش مێرز دوێنێ ڕایگەیاند ئێران سووکایەتی بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دەکات و بەرپرسانی واشنتن بە دەستی خاڵی لە دانوستانەکان دەگەڕێنێتەوە.
-
وەزارەتی خەزێنەی ئەمەریکا ئەمڕۆ سێشەممە ڕایگەیاند سزای خستووەتە سەر 35 دامەزراوە و کەسایەتی بە تاوانی یارمەتیدانی تاران بۆ دەربازبوون لەو سزانەی لەلایەن ئەمەریکاوە بەسەریدا سەپێندراوە.
بەپێی ڕاگەیەندراوێکی نووسینگەی کۆنترۆڵکردنی سەروەت و سامانی بیانی وەزارەتی خەزێنەی ئەمەریکا، ئەم کەس و لایەنانە تۆمەتبارن بە "ئاسانکاریکردن بۆ گواستنەوەی دەیان ملیار دۆلاری پەیوەست بە خۆدزینەوە لە سزاکان و پشتیوانی ئێران لە تیرۆر".
وەزیری خەزێنەی ئەمەریکا ڕایگەیاند "ئەو سەرچاوە داراییە نایاساییانەی کە لەلایەن کەس و لایەنە سزادراوەکانەوە گواستراونەتەوە، بۆ پشتیوانیکردن لە ئۆپەراسیۆنە تیرۆریستییەکانی تاران بەکارهێنراون و هەڕەشەی ڕاستەوخۆ بۆ سەر هێزەکانی ئەمەریکا و هاوپەیمانانی ناوچەیی و ئابووری جیهانی دروست دەکەن."
بەپێی ئەو ڕاگەیاندنە، هەر لایەنێک کە هاوکاری دارایی ئێران بکات، ڕووبەڕووی دەرنجامی قورس دەبێتەوە.
-
پارتی یەکسانی و دیموکراسی گەلانی تورکیا (دەم پارتی) کە لایەنگری کوردە، ڕۆژی سێشەممە بە شێوەیەکی توند ڕەخنەی لە ئەنکەرە گرت سەبارەت بە هەنگاو هەڵنەگرتنی حکومەت بەرامبەر بە پڕۆسەی ئاشتی بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێی دەیان ساڵەی نێوان تورکیا و پەکەکە و چارەسەری پرسی کورد لەو وڵاتە.
دەم پارتی سێهەمین پارتی گەورەی پەرلەمانی توکیایە و هاوکار بووە لە ئاسانکاری هەنگاوەکان بۆ ئاشتی لە نێوان دەوڵەتی تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستاندا.
توولای هاتیمئۆغوڵڵاری ، هاوسەرۆکی دەم پارتی لە کۆبوونەوەی فراکسیۆنی پارتەکەی لە پەرلەمانی تورکیا ڕایگەیاند، حکومەت سەرکەوتوو نەبووە لەوەڵامدانەوەی ئەو بانگەوازەی مانگی دووی ساڵی 2025 لەلایەن عەبدوڵا ئۆجەلانەوە پێشکەش کرا بۆ دانانی چەک لە پێناو ئاشتیدا.
ئاماژەی بەوەشکردووە "لە کاتێکدا دیدێکی وەها گەشاوە لە پێشمانە و پێویستە بە خێرایی تەواو بەرەو ئامانجی ئاشتی هەنگاو بنێین، بەڵام حکومەت بە شێوەیەکی دوودڵانە و ترسنۆکانە مامەڵە دەکات و هەنگاوەکانی پێویست هەڵناگرێت.
عەبدوڵا ئۆجەلان ساڵی 2025 لەدوای بانگەوازێکی دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی مەهەپە بۆ دانانی چەک لە پێناو چارەسەر کردنی پرسی کورد، داوایەکی ئاراستەی پارتی کرێکارانی کوردستان کرد و تێیدا داوای هەڵوەشاندنەوەی پارتەکە و دانانی چەکی کرد.
پەکەکەش بە بانگەوازی عەبدوڵا ئۆجەلان بۆ خۆهەڵوەشاندنەوە و چەکدانان، زنجیرەیەک هەنگاوی نا، بەڵام تاکو ئیستا لایەنەکانی بەشدار لەو پڕۆسەیەدا چاوەڕێی هەنگاوە یاساییەکانی حکومەتی تورکیا دەکەن.
-
هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
-
ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی ڕۆژی سێشەممە 28ی مانگی چوار ڕایگەیاند لە ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت، ئۆپێک و ئۆپێک+ دەکشێتەوە.
ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز نووسیویەتی ئەم بڕیارە دەتوانێ گورزێکی بەرچاو لە هاوپەیمانییە نەوتییەکان و سعودیە بدات، بەتایبەتی کە شەڕی ئێران بازاڕەکانی وزەوە و ئابووری جیهانی ڕووبەڕووی ناسەقامگیری کردووەتەوە.
ڕۆیتەرز ئاماژەی بەوەشکردووە کشانەوەی چاوەڕواننەکراوی ئیمارات کە ماوەیەکی زۆرە ئەندامی ئۆپێکە، دەتوانێت ڕێکخراوەکە لاواز بکات.
بەگوێرەی ڕاپۆرتەکە، کشانەوەی ئیمارات لە ئۆپێک دەستکەوتێکی گەورەیە بۆ دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمەریکا کە چەندین جار ڕایگەیاندووە ئۆپێک بە هێشتنەوەی نرخی نەوت بە بەرزی، سود لە وڵاتانی دیکە وەردەگرێت.
-
ههواڵهکان، ڕاپـۆرت، وتووێژ
-
سەرۆکی ئەمەریکا ڕایدەگەیەنێت ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێران کەوتووەتە "دۆخی داڕمان" و دەیەوێت بە زووترین کات ئەمەریکا گەرووی هورمز بکاتەوە.
سەرۆک دۆناڵد ترامپ لە پۆستێکی تۆڕی کۆمەڵایەتی تروس ڕایگەیاند، "ئێران هەر ئێستا ئاگاداری کردینەوە کە ئەوان لە 'دۆخی داڕمان' دان."
گوتیشی، "ئەوان دەیانەوێت ئێمە 'گەرووی هورمز بکەینەوە'، بە زووترین کات، لەکاتێکدا هەوڵدەدەن دۆخی سەرکردایەتی خۆیان ڕوونبکەنەوە (کە من باوەڕم وایە دەتوانن ئەوە بکەن!)."
-
وەزیری گەنجینەی ئەمەریکا دەڵیت بە هۆی گەمارۆی ئەمەریکا بۆ سەر هەناردەی نەوتی ئێران، ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ڕووبەڕووی قەیرانێکی ڕژدی وزە دەبێتەوە و بەم زووانە دەرهێنانی نەوت لەو وڵاتە "هەرەس دێنێت" و قەیرانی بەنزین دروست دەبێت.
وەزیری گەنجینە سکۆت بێسێنت لە پۆستێکی تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس نوسیویەتی، "لە کاتێکدا ئەو سەرکردانەی سوپای پاسداران کە لە ژیاندا ماون وەک کۆمەڵێک جرجان لێ هاتووە کە لە بۆری ئاوەڕۆدا گیریان خواردووە و دەخنکێن، پیشەسازی نەوتی ئێران بەهۆی گەمارۆی ئەمەریکاوە دەستی بە ڕاگرتنی بەرهەمهێنان کردووە."
سکۆت بێسێنت هەروەها نوسیویەتی، "بەم زووانە دەرهێنانی نەوتی خاو هەرەس دێنێت؛ دوای ئەوە کەمی بەنزین دەستپێدەکات."
وەزارەتی گەنجینەی ئەمەریکا چەند هەفتەیەکە ئۆپەراسیۆنی "توڕەیی ئابووری" دژ بە ڕژێمی ئێران دەستپێکردووە. لەو چوارچێوەیەدا سزای سەپاندووە بەسەر چەندین کۆمپانیای ئێرانی و دەرەکی کە مامەڵە لەگەڵ ڕژێم دەکەن.
بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی بلومبێرگ، کە بە پشتبەستن بە داتاکانی کۆمپانیای کەیپڵەر نووسیویەتی، ئێران بە خێرایی خەریکە تواناکانی بۆ هەڵگرتنی نەوتی خاو تەواو دەبێت و ڕاپۆرتەکە باس لەوە دەکات ئێران توانای هەڵگرتنی نەوتی لە ئێستادا دابەزیوە بۆ 12 هەتا 22 ڕۆژ یان کەمتر.
کۆمپانیای کەیپڵەر لەسەر بوارەکانی وزە و کەشتیوانی جیهانی کار دەکات و لەڕێگەی چاودێریکردنی ڕۆیشتنی بارەکانەوە، زانیارییەکان لەسەر بازاڕەکانی نەوت و گاز پێشکەش دەکات.
شرۆڤەکارانی کۆمپانیای کەیپڵەر ڕۆژی سێشەممە 28ی مانگی چوار ڕایانگەیاند کەمبوونەوەی توانای هەڵگرتنی نەوتی خاوی ئێران دەتوانێت هەتا ناوەڕاستی مانگی داهاتوو ببێتە هۆی دابەزینی بەرهەمێنانی نەوت بۆ یەک ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا.
-
بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی بلومبێرگ کە بە پشتبەستن بە داتاکانی کۆمپانیای کەیپڵەر نووسیویەتی، ئێران بە خێرایی خەریکە تواناکانی بۆ هەڵگرتنی نەوتی خاو تەواو دەبێت و ڕاپۆرتەکە باس لەوە دەکات ئێران توانای هەڵگرتنی نەوتی لە ئێستادا بۆ 12 تا 22 ڕۆژ یان کەمتر، کەم بووەتەوە.
کۆمپانیای کەیپڵەر لەسەر بوارەکانی وزە و کەشتیوانی جیهانی کار دەکات و لەڕێگەی چاودێریکردنی ڕۆیشتنی بارەکانەوە، زانیارییەکان لەسەر بازاڕەکانی نەوت و گاز پێشکەش دەکات.
شرۆڤەکارانی کۆمپانیای کەیپڵەر ڕۆژی سێشەممە 28ی مانگی چوار ڕایانگەیاند کەمبوونەوەی توانای هەڵگرتنی نەوتی خاوی ئێران دەتوانێت تا ناوەڕاستی مانگی داهاتوو ببێتە هۆی دابەزینی بەرهەمێنانی نەوت بۆ یەک ملیۆن و 500 هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێکدا.
بەم شێوەیەش کۆی بەرهەمهێنانی نەوتی ڕۆژانەی ئێران بۆ نزیکەی 1.2 ملیۆن بۆ 1.3 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا کەم دەبێتەوە.
لە ڕاپۆرتەکەی بلومبێرگدا هاتووە هەناردەی نەوتی خاوی ئێران بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە، ئەمەش دوای ئەوەی دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمەریکا فەرمانی گەمارۆدانی بەندەرەکانی ئێرانی دەرکرد.
بەگوێرەی داتاکانی کەیپڵەر ، ئێران لە مانگی سێدا بە تێکڕا یەک ملیۆن و 85 هەزار بەرمیل نەوتی لە ڕۆژێکدا هەناردە کردووە. ئەم ڕێژەیە لە دوای سەپاندنی گەمارۆکە بۆ نزیکەی 567 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزیوە.
توێژەرانی کەیپڵەر لە ڕاپۆرتێکی نوێدا ئاماژەیان بەوە کردووە لە دوای سەپاندنی گەمارۆی ئەمەریکاوە، بارکردنی نەوتی خاوی ئێران لەسەر تانکەرەکان نزیکەی لەسەدا 70 دابەزیوە.
بە گوتەی کەیپڵەر ، کاریگەرییەکانی گەمارۆی دەریایی لەسەر داهاتی ئێران لە نزیکەی سێ بۆ چوار مانگی دیکە هەست پێدەکرێت.
ڕۆژنامەی واڵ ستریت جۆرناڵ لە ڕاپۆرتێکدا بە پشتبەستن بە داتاکانی کەیپڵەر ، ئاماژەی بە زیادبوونی بڕی نەوتی هەڵگیراو لە عەمبارەکانی ئێراندا کردووە و ڕایگەیاندووە ئەم بڕە لە چەند هەفتەی ڕابردوو دوای گەمارۆی دەریایی ئێران، گەیشتووەتە نزیکەی 49 ملیۆن بەرمیل.
ئەمە لە کاتێکدایە کە بە گوتەی کەیپڵەر ، کۆی توانای هەڵگرتنی نەوتی ئێران لەسەر وشکانی لە نێوان 86 بۆ 95 ملیۆن بەرمیلە.
-
سوپای ئیسرائیل فەرمانی چۆڵکردنی دانیشتوانی زیاتر لە 10 شارۆچکە و گوندی باشووری لوبنان دەرکرد و داوای لێکردن دەستبەجێ ڕوو لە باکوری لوبنان بکەن.
ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز نووسیویەتی هۆشداریی سوپای ئیسرائیل نیشانەی پلانی هێرشی ئەو وڵاتەیە بۆ سەر ئەو ناوچانە.
لە هۆشدارییەکەدا کە ڕۆژی سێشەممە دەرچووە، ئیسرائیل ئاماژەی بەوە کردووە ئەو ڕێوشوێنە بە هۆی "پێشێلکردنی ڕێککەوتنی ئاگربەست" لەلایەن چەکدارانی حزبوڵاوە پێویست بووە بگیرێتەبەر.
وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل پێشتریش ڕۆژی دووشەممە لە هەژماری فەرمی خۆی لە ئێکس نووسیبووی دەستی بەسەر عەمبارێکی گەورەی چەکی سەر بە گرووپی حیزبوڵای لوبناندا گرتووە کە لە ژووری نووستنی منداڵێکدا شاردرابووە.
-
هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
-
نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان ئێوارەی ئەمڕۆ دووشەممە لە پەیوەندییەکی تەلەفونیدا لەگەڵ ئیبراهیم حەمادە ئەندامی کۆنگرێسی ئەمەریکا تاوتوێی دوایین پێشهاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان کرد.
بەگوێرەی ڕاگەیەندراوێکی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان، هەردوولا بیروڕایان لەبارەی دەرئەنجام و کاریگەرییەکانی پێشهاتەکانی ئەم دواییە بەتایبەت لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان ئاڵوگۆڕ کردووە.
هەروەها لەو پەیوەندییە تەلەفونییەدا جەخت لە گرنگی بەردەوامبوونی پاڵپشتی کۆنگرێسی ئەمەریکا بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان لە بوارە جیاجیاکاندا کراوەتەوە.
ڕاگەیەندراوەکەی سەرۆکایەتی باس لەوە دەکات کە ڕۆڵی هەرێمی کوردستان لە پاراستنی ئارامی و سەقامگیری، بارودۆخی سیاسی عێراق و هەرێمی کوردستان و پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و کۆمەڵێک بابەتی دیکە تەوەرەکانی دیکەی گفتوگۆی نێوان سەرۆکی هەرێم و ئەو ئەندامەی کۆنگرێسی ئەمەریکا بووە.
ئیبراهیم حەمادە کۆمارییەکی گەنجی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمەریکایە و بەوە ناسراوە کە هەڵوێست و چالاکی هەیە لەسەر پرسەکانی وەک سیاسەتی دەرەوە، ئاسایشی سنوورەکان و پرسەکانی پەیوەند بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە. ناوبراو پیشتر لە دیداریدا لەگەڵ مەسرور بارزانی، سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاندبوو شانازی بە ڕەگ و ڕیشەی کوردبوونی دەکات و وتبووی داپیرەم کوردە و دایکم لە درووزەکانە.
-
دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمەریکا و مێڵانیا ترامپ خانمی یەکەم ئێوارەی دووشەممە لە کۆشکی سپی پێشوازیان لە شا چارڵز و شاژن کامیڵا کرد.
ئەم گەشتە چوار ڕۆژەیەی شا چارڵز و شاژنی بەریتانیا بە گرنگترین و کاریگەرترین گەشتی سەردەمی پاشای بەریتانیا ناو دەبرێت کە هاوکاتە لەگەڵ 250 ساڵەی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ئەمەریکا.هەروەها یەکەم سەردانی پاشایەکی بەریتانیایە بۆ ئەمەریکا لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا.
دوابەدوای ڕووداوەکەی شەوی شەممە لە ئێوارەخوانی ساڵانەی پەیامنێرانی کۆشکی سپی و دەستگیرکردنی هێرشبەرێکی چەکدار، حکومەتی بەریتانیا پێداگری لەسەر ئەوە کردووە کە سەردانەکەی چارڵزی سێیەم و شاژن کامیڵا وەک پلانی بۆ دانراوە، بەڕێوەدەچێت.
هەروەها بڕیارە چارڵزی سێیەم لە کۆنگرێسی ئەمەریکا وتارێک پێشکەش بکات. ئەم پێشهاتەش پێشتر تەنها یەک جار ڕووی داوە.
حکومەتی بەریتانیا هیوادارە ئەم گەشتەی پاشای بەریتانیا ببێتە مایەی کەمکردنەوەی گرژییەکانی نێوان واشنتن و لەندەن کە لەم دواییانەدا لەسەر شەڕی ئێران دەستیپێکردووە.
گرژییەکانی نێوان بەریتانیا و ئەمەریکا لەو کاتەوە دەستیپێکرد کە کییەر ستارمەر سەرەتا ڕەتیکردەوە هێزەکانی ئەمەریکا بنکە سەربازییەکانی بەریتانیا بەکاربهێنن بۆ ئەنجامدانی هێرشی دژ بە ئێران. بەڵام دواتر بەریتانیا ڕێگەی بە بەکارهێنانی بنکەکانی دا تەنها بۆ مەبەستی بەرگری، بەڵام ستارمەر بەردەوام بوو لە پێداگری لەسەر ئەوەی وڵاتەکەی ڕاستەوخۆ بەشداری شەڕەکە ناکات و ئەم هەڵوێستانەش کاردانەوەی توندی دۆناڵد ترامپیان لێکەوتووە.
-
دوای ئەوەی سەرۆک کۆماری عێراق داوای لە عەلی زەیدی کرد حکومەت پێکبهێنێت، بڕیارە ناوبراو ڕۆژی سێشەممە لەگەڵ "چوارچێوەی هاوئاهەنگی" کۆبوونەوەیەک ئەنجام بدات بۆ تاوتوێکردنی وەزیرەکانی کابینەکەی.
هاوپەیمانی شیعەکان کە بە "چوارچێوەی هاوئاهەنگی" ناسراوە، ئەمڕۆ دووشەممە عەلی زەیدی وەک کاندیدی خۆی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی عێراق ناساند.
بەگوێرەی ئاژانسی ڕۆیتەرز، ئێوارەی ڕۆژی دووشەممە، نزار ئامێدی، سەرۆک کۆماری عێراق داوای لە زەیدی کرد وەک کاندیدی گەورەترین کوتلەی پەرلەمانی، حکومەتی نوێ پێکبهێنێت.
بەپێی دەستووری عێراق، ئێستا زەیدی 30 ڕۆژی لەبەردەمدایە بۆ پێکهێنانی کابینەکەی و پێشکەش کردنی نێوی وەزیرەکانی بە پەرلەمان بۆ بەدەستهێنانی دەنگی متمانە.
زەیدی کە تەمەنی لە چلەکاندایە، یەکێکە لە کەسایەتییە دەوڵەمەندەکانی عێراق و خاوەن چەندی پڕۆژەی ئابوورییە لە بوارە جیاجیاکاندا، لەوانە بانکی و هەروەها پرۆگرامی سەبەتەی خۆراکی حکومەتی عێراق، کە پرۆگرامێکە حزمەتگوزرای بە ملیۆنان هاووڵاتی عێراق پێشکەش دەکات.
چوارچێوەی هاوئاهەنگی کە هاوپەیمانییەیەکی نزیک لە ئێرانە، دواجار لە ژێر گوشارەکانی ئەمەریکا قبوڵی کرد لە کاندیدبوونی نوری مالیکی دەست هەڵگرێت و عەلی زەیدی لە شوێنی ئەو کاندید بکات.
عێراق لە ساڵی 2003ەوە بە سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵات بەڕێوەدەبرێت؛ بەشێوەیەک کە سەرۆکایەتی عێراق بەدەست کوردەوەیە و سەرۆکوەزیران بەدەست شیعەکانەوەیە و سەرۆکی پەرلەمانیش بەدەست سوننەکانەوە دەبێت.
-
شارەزایانی بواری ئابووری ئێران پێیان وایە لە ئەگەری چارەسەری کێشەکانی رژێم لە گەڵ ڕۆژاوا، هەندێک فاکتەری وەکوو گەندەڵی و خراپ بەڕێوەبردن وا دەکەن گەڕانەوەی ئابووری ئێران بۆ قۆناخی گەشە دژوار ببێت، بەو پێیەی ئەم دۆخە خراپە تەنانەت لە پێش گەمارۆکانیشەوە لە ئابووری ئێراندا هەبووە.
ئەلماس حێشمەتی ئابوریناس و مامۆستای زانکۆ لە چین لە لێدوانێکدا بۆ دەنگی ئەمەریکا وتی، "ئابووری ئێران بۆ چەندین دەیەیە لەژێر سزای نێودەوڵەتی، بەڕێوەبردنی خراپ، دابەشکردنی نادروستی سەرچاوەکان و گەندەڵیدا بووە. هەر ئابوورییەک بۆ ماوەیەکی درێژ لەژێر سزاکانی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکادا بێت، بە دیاری تێکدەچێت و لە گەشەپێدان دوا دەکەوێت."
سیروان تەیێبی، ئابووری ناس و لێکۆڵەر لە شیکاگۆ لە لێدوانێکدا بۆ دەنگی ئەمەریکا باس لە دۆخی نالەباری ئابووری ئێران پێش شەڕەکە دەکات و دەڵێت، "ئابووری ئێران لە حاڵێکدا دەچێتە ژێرگەمارۆی دەریاییەوە کە خۆی بۆ ماوەیێکی زۆر لە بارودۆخێکی ماکرۆئابووری زۆر هەستیاردا بووە."
هەتا پێش دەسپێکی ئەم گەمارۆیە، بەهای بەرهەمی ناوخۆیی گشتی (جی دی پی) ئێران نزیکەی 300 هەتا 340 ملیار دۆلاربوو. پێشبینییە ئابوورییەکان ئاماژە دەکەن بەوەی ئابووری وڵاتەکە بە ڕێژەی زیاتر لە 6٪ لە ساڵێکدا بچووک دەبێتەوە.
موعتەسەم تاتایی ئابووریناس و مامۆستای زانکۆ لە لەندەن لە لێدوانێکدا بۆ دەنگی ئەمەریکا دەڵێت کەرتی تایبەت لە ئابووری ئێران زۆر لاوازە و ئابوورییەکە بە دەست دامەزراوەیەکەوە بەڕێوە ئەبرێ بە ناوی "بەیتی ڕێبەری." فەرماندەیی 'خاتم ئەنبیا' سەر بە سوپای پاسدارانی ئێران، وەک نموونەیەک، خاوەنی 820 کارگەی جۆربەجۆرە و بەشێکی هەرە گەورەی ئابووری ئێران دەسووڕێنێت.
تاتایی باس لەوە دەکات لە ئێراندا، "کاتێک حکومەت تووشی کەمی نەختینە دەبێت، واتە کاتێک پارەی نییە، لەبری پارە، نەوت دەدات بە سوپای پاسداران. سوپای پاسداران نزیکەی نیوەی هەناردەی نەوتی ئێرانی لە ساڵی 2025دا بەدەستەوە بووە کە دەکاتە لانیکەم 30 ملیار دۆلار."
بە گوێرەی تاتایی هەزاران کۆمپانیای وەهمی و نووسینگەی ئاڵوگۆڕی دراو کە لە سیستەمە بانکییەکانی ڕووسیا و چیندا شاردراونەتەوە، یارمەتیان پێشخستنی ئەم پرۆسەیەیان داوە.
بەڵام لە ئەگەری ئاگربەست و ڕێککەوتنیش و ئەگەر پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکانێش جێگیر ببن، چاودێران پێشبینی دەکەن ئێران هێشتا ڕووبەڕووی چەندین کێشەی پێکهاتەیی بۆ بنیاتنانەوە و گەیشتن بە ئاستێکی گەشەکردن دەبێتەوە.
ئەلماس حیشمەتی ڕایگەیاند، "زۆرێک لە پێکهاتەکانی ئێستا تێکچوون، یان ڕەنگە زیاتر تێکبچن. ئێران بۆ گەڕانەوە بە دۆخی گەشەی ئابووری پێویستی بە گۆڕانکارییەکی ڕادیکاڵ لە پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ ئەمەریکا و ئەوروپا و وڵاتانی کەنداو هەیە. لەناوخۆشدا پێویستی بە گۆڕانکاری قووڵ هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت بچێتە ئەو قۆناخەوە."
دکتۆر تاتایی دەڵیت ئەگەرچی سوپای پاسداران و دامەزراوەکانی سەر بە بەیتی رێبەریی بە هۆی قۆرخکردنی بازارەکان و بەرز بوونەوەی نرخەکان بەرژەوەندی زۆریان کۆ کردۆتەوە، بەڵام شەڕ بۆتە هۆی کێشەی زیاتر بۆ سوپای پاسداران و رژێمی ئێران. " کارگە چەکسازییەکانی سەر بە قەرارگای خاتەمولئەنبیای سەر بە سوپای پاسداران لە سەرەتای مانگی سێوە لەژێر ئاگرێکی تونددا بوون. دوو کارگەی گەورەی پۆڵای ئێران دوای هێرشەکان داخراون و نزیکەی 70٪ی توانای بەرهەمهێنانیان لەدەست داوە."
بە گوێرەی تاتایی ئابووری ئێران لەژێر گوشاری زۆردا دەبێت بەڵام "لە کورتمەودا دەوڵەت و دامودەزگاکانی سەر بە بەیتی رێبەری، ئەگەر بتوانن گەمارۆی دەریایی ئەمریکا تێپەڕ بکەن، قازانج دەکەن."
لێکدانەوەی سیروان تەیێبی لەو پێوەندیەدا دەردەخەری ئەوەیە کە پێ ناچێت ئێران بتوانێت ئەو کارە بکات.
تەیێبی دەڵێت، "گەمارۆی دەریایی ئەمەریکا، کە بەسەر ئابووریی لاوازی ئێراندا سەپێنراوە، بە شێوەیەکی نزیک بە تەواوەتی هاتوچۆی دەریایی بەندەرەکانی ئێرانی ڕاگرتووە. ئەم سنووردارکردنە پێش بە دەستڕاگەیشتنی ئێران بە گواستنەوەی نێودەوڵەتی دەگرێت، بە شێوەیەک کە ئێران نزیکی هەموو توانای خۆی بۆ هەناردەکردنی نەوتی خاو و مادە پێتڕۆکیمیاییەکان، کە سەرەکیترین سەرچاوەکانی داهاتین، لەدەست دەدات".
لە لێدوانەکەی بۆ دەنگی ئەمەریکا، تاتاییش خوێندنەوەی رەشبینانەی خۆی بۆ ئابووری ئێران ناشارێتەوە و بە پشتبەستن بە ئامار و ژمارەکان دەری دەخات کە ئاسۆیێکی ڕوون بۆ ئابووری ئێران پێشبینی ناکرێت.
تاتایی دەڵێت لە ئێران "لە هەر دە کەس کە لە تەمەنی کارکردن دان، شەش کەسیان بێکارن. کەرتی خزمەتگوزاریی، کە کاتی خۆی نیوەی هێزی کاری ئێرانی پێک دەهێنا، بە هۆی بڕینی ئینتەرنێت کەوتووەتە ژێر گوشارێکی زۆرەوە."
دەشڵێت، "هەڵاوسانی ساڵانە لە کاتی دەسپێکی ئەم شەڕەدا کەمێک لە 50٪ کەمتر بوو کە بەگوێرەی بانکی ناوەندی بەرزتریش بوەتەوە."
بە گوێرەی تاتایی ئەوەی کە کاریگەریە نەرێنیەکانی ئەم دۆخە زیاتر دەکات کورتهێنانی بودجەی دەوڵەتە. ئەم کورتهێنانی بودجەیە "دەبێتە هۆی چاپی پارەی بێ پاڵپشت لە لایەن بانکی ناوەندی ئێرانەوە. هەڵاوسان لە ڕێگەی چاپی پارەوە بە باجی هەڵاوسانی دەناسرێت. ئەمە وەکو باجێکە کە بە زۆرەملێ لە هەموو خەلک دەستێندرێت بە بێ ئەوەی هەڵسوکەوتێکی ئابووریشیان هەبووبێت یان چالاکییەکی ئابووری ڕووی دابێت."
تاتایی ئاماژەی دا، "هەڵاوسان و بێکاری پێکەوە نیشانەک یان ئیندەکسی نەهامەتی دروست دەکەن. هەرکاتێک ئەم دوو پێوەرە پێکەوە دەچنە سەر، نیشانەیەکی نەهامەتی زیاتر بەرز دەبێتەوە. هەر بۆیە لەم چەند ساڵەی ڕابردووەدا، خەڵکانێکی زۆرتر لە ئێران چونەتە ژێر پێوەری هێڵی هەژاریەوە."
تاتایی سەبارەت بە بەرجەوەنی ئەو ئابووریە لە درێژخایەن دا ئەڵێت "لە درێژمەودا تەنها یەک فاکتەر دەتوانێت ئابووری ئێران بەرەو ڕێگایەکی باشتر بەرێت ئەویش نەمانی رژێمی وەلایەتی فەقیە و نەمانی دەسەلاتی هێزی سەربازیە بەسەر ئێراندا. مانەوەی ئەم دامودەزگا سیاسیە هەموو ئەو پێوەرانەی ئاماژەمان پێکردن دەباتە ئاستێک لە نالەباری کە هەتاوەژ ئێستا وڵاتی ئێران بە خۆیەوە نەیبینیوە."
ئابوورییەک کە پێشتر لە ژێر باری گەندەڵی، سیاسەتی ئایدۆلۆژی لێدراو و بەڕێوەبەری خراپ تووشی کێشەی قووڵ بوو، ئێستا لە ژێر باری گەمارۆکان بەرەو ئاقارێک دەچێت کە لە لایەن کارناسانەوە زۆر تاریک دەبینرێت. ئەم کارناسانە پێکهاتنی گۆڕانکاری لەم دۆخەدا دەبەستنەوە بە گۆڕانی بنچینەیی لە سیاسەتەکانی رژێم یان تەنانەت گۆڕینی خودی رژێمەکە.
-
ئاوارەکانی سەرێکانی کە لە حەسەکە ماونەتەوە باس لەوە دەکەن چەندین ساڵە چاوەڕێی ئەوە دەکەن بە سەلامەتی و پارێزراوی بتوانن بگەڕێنەوە شار و گوندەکانیان.
-
وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا مارکۆ روبیۆ ڕایدەگەیەنێت ئیدارەی سەرۆک ترامپ ڕێگا بەوە نادات بەڕێوەبردنی تەنگەی هورمز لەلایەن ئێرانەوە ئاسایی ببێتەوە، ئەمە لە کاتێکدایە گفتوگۆکانی نێوان واشنتن و تاران بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن هەڵوەشاونەتەوە.
مارکۆ روبیۆ ڕۆژی دووشەممە بە کەناڵی فۆکس نیوزی ڕاگەیاند، "ئەمە کردنەوەی گەرووی هورمز نییە ئەگەر ئێرانییەکان مەبەستیان بێت بڵێن، 'بەڵێ، گەرووەکە کراوەتەوە هەتا ئەو کاتەی هەماهەنگی لەگەڵ ئێران دەکرێت و ڕەزامەندی ئێمە وەردەگرن، ئەگەر نا کەشتییەکانتان دەتەقێنینەوە.'"
ڕاشیگەیاند، "ڕژێمی ئێران ناتوانێت ئەم هەڵسوکەوتە ئاسایی بکاتەوە و ئێمەش ناتوانین ئەو هەڵسوکەوتەیان بە ئاسایی وەرگرین کە سیستەمێک هەبێت تێیدا ئێرانییەکان بڕیار لەسەر ئەوە بدەن ئاخۆ کێ دەتوانێت ڕێڕەوە ئاوییە نێودەوڵەتییەکان بەکار بهێنێت و پێویست بکات چەند پارەیان پێ بدات لە بەرامبەر بەکارهێنانی."
لێدوانەکەی وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا لە کاتێکدایە ڕاپۆرتە هەواڵییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کۆماری ئیسلامی پێشنیارێکی نوێی بۆ واشنتن خستووەتە ڕوو کە تێیدا هەوڵ دەدات تەنگەی هورمز بکاتەوە و کۆتایی بە شەڕەکە بهێنن، بەڵام دانوستانە ئەتۆمییەکان بۆ قۆناغێکی دواتر دوا بخرێن.
وتەبێژی کۆشکی سپی کارۆلین لڤیت ئەمڕۆ لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانییدا ڕایگەیاند سەرۆک ترامپ لەگەڵ تیمی ئاسایشی نیشتیمانی بەیانی ئەمڕۆ لە کۆبوونەوەیەکدا ئەو پێشنیارەیان تاووتوێ کردووە.
مارۆکۆ روبیۆ لە چاوپێکەوتنەکەی فۆکس نوزدا جەختی کردەوە لەوەی هەر گفتوگۆیەک لەگەڵ ئێران دەبێت جەخت لەوە بکاتەوە ڕژێم نەتوانێت دەستی بگات بە چەکی ناوەکی.
روبیۆ ڕایگەیاند، "هەموو ئەو کێشانەی ئێران هەیبوون بەر لە دەستپێکی ئەو ناکۆکیانە، هێشتا ماون و زۆربەیان خراپترن. هەڵاوسان خراپترە، هێشتا وشکەساڵییان هەیە، کێشەی پارەدارکردنیان هەیە چونکە ئابوورییان تەخت بووە و ڕووبەڕووی سزای ئابووری شکێنەر بوونەتەوە. هەموو ئەو کێشانە ماون و زۆرێکیان خراپتر بوونە. سەرەڕای ئەمە، ئێستا تەنها نیوەی مووشەکەکانیان لەدەست ماوە و کارگەکانی مووشەک و هێزی دەریایی و ئاسمانییان لەناو چووە. ئەوان لە دۆخێکی خراپتر و لاواز تر دان، بۆیە بەدوای بەدەستهێنانی کاتدا دەگەڕێن، ئێمەش نابێت ڕێگەی ئەمەیان پێ بدەین."
گوتیشی، "ئەوان مامەڵەکاری زۆر بە توانان و مامەڵەکاری زۆر بە ئەزمونن. دەبێت ئەوە دڵنیا بکەینەوە کە هەر گفتوگۆیەک و ڕێککەوتنێک بکرێت بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە ڕێگای ئەوەیان لێ بگرێت لە هەر کاتێکدا بەرەو ڕێڕەوی بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی بڕۆن."
-
ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز رایگەیاند تۆمەتباری رووداوی تەقەکردنەکەی شەوی شەممەی ئێوارەخوانی ساڵانەی پەیامنێرانی کۆشکی سپی لە واشنتن دی سی، تۆمەتبار کراوە بە هەوڵدان بۆ کوشتنی سەرۆکی ئەمەریکا، دۆناڵد ترامپ.
کۆل تۆماس ئاڵەن، تۆمەتباری تەقەکردن لە ئێوارەخوانی ساڵانەی پەیامنێرانی کۆشکی سپی ئەمڕۆ دووشەممە 27ی مانگی چوار برایە بەردەم داداگا و بە فەرمی رووبەڕووی ئەم تۆمەتە کرایەوە.
کۆل تۆماس ئاڵەنی 31 ساڵە، خەڵکی شاری تۆرانسی ویلایەتی کالیفۆرنیا شەوی شەممە هێرشی کردە سەر ئێوارەخوانی ساڵانەی پەیامنێرانی کۆشکی سپی لە واشنتن دی سی کە هیچ زیانێکی گیانی بە دواوە نەبوو.
دادوەر بڕیاری داوە کە تۆمەتبارەکە بە شێوەی کاتی لە دەستبەسەریدا بمێنێتەوە هەتا رۆژی پێنجشەممە کە دانیشتنێکی دیکە دادگا بەڕێوە دەچێت.
