-
هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
-
داواکاری گشتی بەحرەین و سەرۆکی دادگای تاوانەکانی تیرۆریزمی بەحرەین لە چوار دۆسیەی جیادا فەرمانی بۆ 14 کەس دەرکرد کە تۆمەتبارن بە سیخوڕیکردن بۆ سوپای پاسدارانی کۆماری ئیسلامی.
بەپێی هەواڵی میدیاکانی ناوچەکە، ئەو کەسانە چەندین تیمی ئۆپەراسیۆنی جیاوازیان پێکهێنابوو.
داواکاری گشتی بەحرەین ڕوونی کردەوە کە ئەو تۆمەتبارانە لە ڕێگەی پەیوەندی و سیخوڕی بۆ سوپای پاسداران هەوڵی ئەنجامدانی کردەوەی دوژمنکارانەیان لە دژی بەحرەین دەدا و بۆ ئەو مەبەستەش هاوکاری داراییان وەرگرتووە و یەکێکیان لە کەمپەکانی سوپای پاسداران مەشقی سەربازیی وەرگرتووە.
حکومەتی بەحرەین دەڵێت تۆمەتبارەکان زانیارییان لەسەر نهێنییەکانی بەرگری وڵاتەکە داوەتە سوپای پاسداران و وێنەی دامەزراوە و ناوەندە هەستیارەکانی حکومەتیان گرتووە.
باس لەوەش کراوە کە ئەو تۆمەتبارانە پەنایان بردبووە بەر بڵاوکردنەوەی هەواڵی ناڕاست لە شوێنە گشتییەکاندا بۆ ئەوەی ژینگەیەکی دژ بە حکومەتی ئەو وڵاتە دروست بکەن. داواکاری گشتی بەحرەین باسی لەوە کردووە کە سوپای پاسداران لە هێرشەکانی ئەم دواییەی بۆ سەر بەحرەین، کەڵکی لەو ئەو وێنە و زانیاریانەی کە لەلایەن ئەو کەسانەوە نێردراوە، وەرگرتووە.
-
دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمەریکا ڕۆژی پێنجشەممە لە کەناڵی فۆکس نیوز بە ئاماژەدان بە باڵادەستی ئاسمانی ئەمەریکا بەسەر ئێران و لاوازی بەرگرییە ئاسمانییەکانی کۆماری ئیسلامی، وتی "ئێمە ڕاست بەسەر ناوەندی تاراندا دەفڕین و هەرچیمان بوێت، دەتوانین بیکەین."
سەرۆک ترامپ ئاماژەی بەوەشکرد "شتێکی دیکە کە لە ناومان بردن، سەرکردەکانیان بوو. ئێمە ڕێبەری باڵا-یمان بەو شێوەیەی کە خۆیان ناویان دەبرد، خامنەیی-یمان لەناو برد. پاشان کەسێکی تریان خستە شوێنەکەی، ئێمە ئەویشمان لەناوبرد و بەشێک لە ڕیزی سێهەمی ڕێبەرەکانیشمان لەناوبردن."
سەرۆکی ترامپ گوتی "ئەمەریکا جارێ هەندێک لەوانی هێشتووەتەوە، بەڵام دەزانین هەموویان لە کوێن."
سەرۆکی ئەمەریکا گوتی "ئێستا لە کۆماری ئیسلامیدا کەم کەس هەیە بییەوێت ببێتە ڕێبەر و وەک دەزانن هەموو کەسێک دەیەوێت سەرۆکی ئەمەریکا بێت، هەموو کەسێک دەیەوێت سەرۆک یان سەرۆک وەزیرانی وڵاتێکی دیاریکراو بێت، بەڵام زۆر کەس لە ئێستادا ئامادە نین ڕێبەڕی ئێران بن. دەبێت پێتان بڵێم هەموان هەوڵدەدەن ئەم پۆستە ڕەت بکەنەوە و قبوڵی نەکەن."
-
دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمەریکا ڕۆژی پێنجشەممە لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی فۆکس نیوز گوتی "بۆ پاراستن و بەهێزکردنی مەزنایەتی ئەمەریکا" پێویستە ڕووبەڕووی ئەو مەترسیانە ببنەوە کە "کەسانی شێت بە چەکی ئەتۆمی" دروستی دەکەن.
سەرۆک ترامپ ئەم قسانەی لە وەڵامی پێشکەشکارێکی فۆکس نیوزدا گوت کە پرسیاری لەبارەی بۆچوونی بەشێک لە دەنگدەرانی ئەمەریکایی سەبارەت بە ململانێ دەرەکییەکانی لێکرد.
ترامپ بە ئاماژەدان بە هێزی باڵای چەکی ئەتۆمی جەختی لەوە کردەوە کە نابێت ڕێگە بە "کەسێکی شێت یان ئایدۆلۆژیایەکی شێت" بدرێت ئەو جۆرە چەکانە بەدەست بهێنێت.سەرۆک ترامپ مەبەستی لە کۆماری ئیسلامی و بەرپرسانی ئەو وڵاتە بوو.
سەرۆکی ئەمەریکا هەروەها بە ئاماژەدان بە کۆماری ئیسلامی گوتی "کەسانی شێت لە ئێران کەوتبوونە سەر ڕێگایەک بۆ بەدەستهێنانی چەکی ناوکی و دەیانتوانی هەڕەشەی ڕژد بۆ سەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئیسرائیل و ئەمەریکا دروست بکەن."
سەرۆکی ئەمەریکا گوتیشی ئەگەر ساڵی ڕابردوو ئۆپەراسیۆنی چەکوشی نیوەشەو ئەنجام نەدرابا، کۆماری ئیسلامی تا ئێستا چەکی ئەتۆمی بەدەست هێنابوو و ڕەنگە بەکاری هێنابا.
سەرۆک ترامپ باسی لەوەش کرد کە کۆماری ئیسلامی پێشتر کێشەی گەورەی لەگەڵ وڵاتانی وەک سعودیە، قەتەر، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، کوەیت و عومان نەبووە، بەڵام 1400 مووشەکی بالیستیکی ئاراستەی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی کراوە. گوتیشی ئەگەر کۆماری ئیسلامی چەکی ئەتۆمی بەدەست هێنابا، دەیتوانی دژ بە ناوچەکە بەکاری بهێنێت.
سەرۆکی ئەمەریکا لە درێژەدا ڕەخنەی لە باراک ئۆباما سەرۆکی پێشووی ئەمەریکا گرت و ڕێککەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ حکوومەتی ئێران لە سەردەمی ئەودا بە "هەڵە" ناوبرد و گوتی کە ئەو ڕێککەوتنە ڕێگەی خۆشکرد بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی لەلایەن کۆماری ئیسلامییەوە.
سەرۆکی ئەمەریکا هەروەها گوتی "هێزەکانی ئەمەریکا، هێزی ئاسمانی و سیستەمی مووشەکی کۆماری ئیسلامییان لەناوبردوە" و ئاماژەی بە گرنگی لەناوبردنی موشەکهاوێژەکان کرد و گوتی "ناتوانیت موشەک لە پەنجەرەوە فڕێ بدەیتە دەرەوە."
سەرۆک ترامپ گوتی هێزی دەریایی کۆماری ئیسلامی بە شێوەیەک لە شێوەکان بە تەواوی بێتوانا بووە و ئەمەریکا 154 کەشتی ئەو وڵاتەی لەناوبردووە کە کەشتی زۆر باش بوون.
سەرۆک جەختیشی لەوە کردەوە کە ئەو کارانە بە ئامانجی پاراستنی سەلامەتی ئەمەریکا و هەروەها خزمەتێک بۆ جیهان، ئەنجام دراوە.
هەروەها سەرۆکی ئەمەریکا کاتێک پرسیاری لێکرا سەبارەت بە وەستانی 10 ڕۆژە بۆ لەناوبردنی وێستگەکانی کارەبای ئێران، دانوستانەکانی ئێستای بە "ئەرێنی" ناوبرد و ڕایگەیاند دەرئەنجامەکانی هێشتا ڕوون نییە. ئاماژەی بەوەشکرد، ئەمریکا "لە هەندێک ڕووەوە پێشتر سەرکەوتنی بەدەستهێناوە" و توانا سەربازییەکانی ئێران زۆر لاواز بووە.
-
دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا ڕایگەیاند جارێکی دیکە هێرش بۆ سەر وێستگەکانی کارەبای ئێران دوادەخەن، ئەمجارەیان 10 ڕۆژ و ئەمەش لەسەر "داواکاری حکومەتی ئێران".
سەرۆک ترامپ ئێوارەی پێنجشەممە لە هەژماری خۆی لە تروث نووسیویەتی "لە سەر داوای حکوومەتی ئێران، ئەم لێدوانە وەک ڕاگەیاندنێک چاو لێبکەن بۆ ڕاگرتنی لەناوبردنی وێستگەکانی کارەبا بۆماوەی 10 ڕۆژ تا ڕۆژی دووشەممە 6ی مانگی چواری ساڵی 2026، کاتژمێر 8:00ی پاش نیوەڕۆ بە کاتی واشنتن.
سەرۆکی ئەمەریکا لە درێژەدا نووسیوێتی "دانوستانەکان لەگەڵ ئێران بەردەوامن و سەرەڕای لێدوانی ناڕاست و ئەو شتانەی لەلایەن میدیای ساختە و ئەوانی دیکەوە باس دەکرێت، زۆر باش دەڕوات."
دۆناڵد ترامپ کە ڕۆژی یەکشەممە هەڕەشەی کردبوو ئەمەریکا وێستگەکانی کارەبای ئێران لەناودەبات ئەگەر تاران لە ماوەی 48 کاتژمێردا تەنگەی هورمز "بە تەواوی و بەبێ هەڕەشە" نەکاتەوە، چەند ڕۆژ لەمەوبەر ئەم وادەیەی بۆ پێنج ڕۆژ درێژکردبووە.
سەرۆک ترامپ چەند ڕۆژ پێش ئێستا ڕایگەیاند دانوستان لەگەڵ ئێران بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕ بەردەوامە، هەرچەندە تاران ئەو وتووێژانەی ڕەتکردووەتەوە و ڕایگەیاندووە کە تەنیا لە ڕێگەی نێوەندگرەوە پەیام ئاڵوگۆڕ کراوە.
ئەمڕۆش ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی دۆناڵد ترامپ، پشتڕاستی کردەوە کە ئەمەریکا لە ڕێگەی پاکستانەوە پلانێکی 15 خاڵی پێشکەش بە ئێران کردووە.
-
وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا ڕایگەیاند مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا ڕۆژی چوارشەممە بە کاتی واشنتن لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ مەسرور بارزانی، سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان دوایین پێشهاتە ئەمنی و سیاسییەکانی عێراق و ناوچەکەی تاوتوێ کردووە وپرسە و سەرەخۆشی خۆی ئاراستە کەسوکاری ئەو پێشمەرگانە کردووە کە لە هێرشەکانی ئێراندا گیانیان لەدەستداوە.
تۆمی پیگۆت، جێگری وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا ڕاگەیەندراوێکی بڵاوکردووەتەوە و تیایدا ئاماژەی بەوەکردووە کە مارکۆ ڕوبیۆ لەو پەیوەندییەدا هاوخەمی خۆی بۆ کەسوکاری ئەو پێشمەرگانە دەربڕیوە کە لە هێرشە مووشەکییەکەی ئێران لە 24ی مانگی سێدا کوژران و هیوای زوو چاکبوونەوەی بۆ ئەو کەسانەش خواستووە کە لە هێرشەکەدا برینداربوون.
لە ڕاگەیەندراوەکەدا وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا، هێرشە بەردەوامەکانی ئێران و میلیشیا عێراقییەکانی سەر بە ئێران، دژی هاووڵاتیانی ئەمەریکایی و ژێرخانی وزە لە عێراق بە توندی شەرمەزار دەکات. دووپاتیشی کردووەتەوە بەردەوامی ئەو هێرشانە هەڕەشەیەکی ڕژدە بۆ سەر سەقامگیریی عێراق و ئاسایشی ناوچەکە.
ڕوبیۆ هەروەها ستایشی ڕۆڵی حکومەتی هەرێمی کوردستانی کردووە لە ئاسانکاریکردنی ڕۆیشتنی هەناردەکردنی نەوتی عێراق- لەنێویاندا نەوتی بەرهەمهێنراو لە هەرێمی کوردستان بۆ بازاڕە جیهانییەکان. وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا ڕایگەیاندووە واشنتن ئەم هاوکارییە بە گرنگ دەزانێت بۆ ئاسایشی وزەی نێودەوڵەتی و سەقامگیری ئابووری عێراق.
ئەم پەیوەندییە لە کاتێکدایە کە گرژییەکانی نێوان ئێران و ئەمەریکا دوای هێرشە مووشەکییەکانی ئەم دواییە و چالاکییەکانی بریکارەکانی تاران لە عێراق زیادی کردووە. لە هەمان چوارچێوەدا واشنتن جەختی لەسەر پێویستی کارکردن لە نزیکەوە لەگەڵ هەولێر و بەغدا بۆ چارەسەرکردنی هەڕەشە ئەمنییە هاوبەشەکان کردووەتەوە.
-
ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی سەرۆکی ئەمەریکا ڕۆژی پێنجشەممە لە کۆبوونەوەی کابینەی ئەمەریکا سەبارەت بە وتووێژەکانی ئەم دواییە لەگەڵ کۆماری ئیسلامی و هەوڵەکانی گەیشتن بە ئاشتی جەختی لەوە کردەوە کە وردەکارییەکانی پێشنیاری 15 خاڵیی ئەمەریکا بۆ کۆماری ئیسلامی وەک خۆی بە نهێنی ماوەتەوە.
ویتکۆف وتی لە کاتی دانوستانەکاندا وەڵامی ئێران ئەوە بوو کە ئەوان پیتاندنی یۆرانیۆم بە مافی ڕەوای خۆیانی دەزانن، دواتر گوتیان 460 کیلۆگرام مادەی پیتێنراوی لەسەدا 60یان هەیە کە بەسە بۆ دروستکردنی 11 بۆمبی ئەتۆمی.
هەروەها ڕوونیشیکردەوە کە تیمی سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکا لەکاتی دانوستانەکاندا ئامادەبوون و هەوڵی ئاشتیانەی خۆیان بە تەواوی بەجێ گەیاندووە وتیشی بەڵام لە هەموو حاڵەتەکاندا داواکارییەکانمان لە لایەن ئێرانییەکانەوە چەندین جار ڕەتکرانەوە.
سەبارەت بە پێشنیاری ئاشتی 15 خاڵی، ویتکوف وتی "دەتوانم ڕاپۆرتتان بۆ بدەم کە ئێمە لەگەڵ تیمی سیاسەتی دەرەوە، لیستی 15 خاڵی-مان خستۆتە ڕوو کە چوارچێوەیەک بۆ ڕێککەوتنی ئاشتی پێکدەهێنن، ئەم لیستە لە ڕێگەی حکومەتی پاکستانەوە گەیەندراوە کە وەک ناوبژیوانێک کاردەکات و بووەتە هۆی ئەوەی پەیامی ئەرێنی لە دانوستانەکاندا دەربکەوێت، وەک ئەوەی لەم دواییانەدا بە میدیاکانتان ڕاگەیاند."
ئەمە یەکەمجارە کە بەڕێوبەرایەتی ترامپ بە فەرمی پشتڕاستی دەکاتەوە کە پلانێکی لەو شێوەیەی پێشکەش بە ئێران کردووە.
ویتکوف لە میانی کۆبوونەوەی کابینەی حکومەت لە کۆشکی سپی قسەی کرد و وتی ئەم دانوستانە سەرەتاییانە دەتوانن سەرکەوتوو بن ئەگەر ئێرانییەکان بزانن کە هیچ بژاردەیەکی باشیان لەبەردەستدا نییە. ئاماژەی بەوەشکرد ڕەنگە تارانیش بگاتە هەمان ئەنجام.
-
دەسەڵاتدارانی میرنشینە یەکگرتووەکانی عەرەب (ئیمارات)، ڕایانگەیاند ڕۆژی پێنجشەممە دوو کەس بەهۆی بەرکەوتنی پارچەی تەقاندنەوەی موشەکی بالستیکی ئێرانەوە کە لەڕێگەی سیستەمی بەرگریەوە لە ئەبوزەبی خرابوونە خوارەوە گیانیان لەدەستداوە .
ئاژانسی هەواڵی ئیمارات بڵاویکردەوە، پارچەیەکی تیژی مووشەکەکەی کە ڕێگری لێکرابوو بووەتە هۆی کوشتنی دوو کەسی بە ڕەچەڵەک هیندی و پاکستانی و سێ کەسی دیکەش کە بریندار بوون کە یەکێکیان ئیماراتی و یەکێکیان هیندی و ئەوی تریش ئوردنی بوو.
مووشەکەکە بەشێک بووە لە هێرشێکی فراوانتر کە لە ئێرانەوە ئاراستەی وڵاتەکە کراوە، وەزارەتی بەرگری ئیمارات ڕایگەیاندووە کە لە ڕێگەی سیستەمی بەرگریی ئاسمانییەکانی بە گشتی 15 مووشەکی ئێرانی و 11 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان خستووەتە خوارەوە.
لە بەحرەینیش سوپای وڵاتەکەی ڕایگەیاندووە، 19 فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکێکی ئێرانیان خستووەتە خوارەوە، وەزارەتی ناوخۆی وڵاتەکە ڕایگەیاندووە لە ئەنجامی هێرشێکی ئێرانی لە شاری موحەڕەق ئاگرکەوتووەتەوە.
هەروەها ڕۆژی پێنجشەممە، سعودیە ڕایگەیاند لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی وڵاتەکە زیاتر لە 30 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان خستووەتەخوارەوە .
لە کوەیت، لەشکر ڕایگەیاند ڕۆژی پێنجشەممە وەڵامی هێرشە مووشەکییەکان و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێرانیان دەداتەوە.
ئیمارات، کوێت، بەحرەین، سعودیە، قەتەر و ئوردن بەیاننامەیەکی هاوبەشیان بڵاوکردەوە وە هێرشەکانی ئێرانیان بە "تاوانکاری" ناوبرد بۆ سەر دامەزراوە و ژێرخانی وڵاتەکانیان . ئاماژەیان بەوەشکردووە، ئەم کارەی ئێران "پێشێلکردنی ئاشکرای سەروەری، یەکپارچەیی خاک، یاسای نێودەوڵەتی، یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکانە". هەروەها شەش وڵاتی کەنداو ئەوەیان دووپاتکردەوە کە دەڵێن "مافی خۆیانە بۆ گرتنەبەری هەموو ڕێوشوێنێکی پێویست بۆ پاراستنی سەروەری و ئاسایش و سەقامگیریمان."
ئێران وڵاتانی سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی کردووەتە ئامانج لەو کاتەوەی لە 28ی شوباتدا لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی هاوبەشی ئەمەریکا و ئیسرائیل ڕێبەری باڵای ئێران ئایەتوڵا خامنەییان کوشت.
-
فیگەر 3 ڕۆبۆتێکی ئەمەریکاییە کە بە ژیری دەستکرد بونیاد نراوە و توانای ڕۆیشتن و ئاخاوتن و چەندین فرمانی بڕیاردانی هاوشێوەی مرۆڤی هەیە. رۆژی چوارشەممە خانمی یەکەمی ئەمەریکا هێنایە ناو کۆبوونەوەیەکی نێودەوڵەتی تایبەت بە پەروەردە لە سەردەمی تەکنەلۆجیا و ژیری دەستکرددا.
-
ڕۆژی پێنجشەممە نرخی نەوت دووبارە بەرزبووەوە و بازاڕە داراییەکان دابەزینیان بەخۆوە بینی، بەهۆی ئەوەی هەوڵەکانی نێوەندگیری ناڕاستەوخۆی نێوان ئەمەریکا و ئێران هیچ نیشانەیەکی پێشکەوتنی گەورەی پێوەدیارنیە.
ئیسحاق دار وەزیری دەرەوەی پاکستان ڕایگەیاند دانوستاندنە ناڕاستەوخۆکان لەڕێگەی پەیامەکانەوە بەڕێوەدەچن کە لەلایەن پاکستانەوە دەگوازرێنەوە و تورکیا و میسریش پشتگیری لە دەستپێشخەرییەکە دەکەن.
دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمەریکا دەڵێت: دەبێت دانوستانکارانی ئێران "جدی بن" پێش ئەوەی درەنگ بێت و هۆشداری دەدات کە "هیچ گەڕانەوەیەک بۆ دواوە" نییە لە پاشدا.
ئەمەش نیگەرانی وەبەرهێنەران لە ململانێیەکی درێژخایەن دروست دەکات.
نرخی نەوتی خاوی برێنت بە پێوەرە نێودەوڵەتییەکان دیسانەوە بۆ سەرووی 100 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک بەرزبووەوە، دوای ئەوەی ڕۆژی چوارشەممە گەشتە 93 دۆلار و 45 سەنت ، بەو هیوایەی ئەگەری ڕێککەوتنی ئاگربەست هەیە لە نێوان ئێران و ئەمەریکادا .
ئایندەی پشکەکانی ئەمەریکا دابەزی، ئەمەش دوای فرۆشتنی پێوەرەکانی ئەوروپا و ئاسیا. گروپی سیاسەتی جیهانی ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری، یان OECD دەڵێت، ئەگەر قەیرانی وزە خراپتر بێت و بەهۆی ململانێکانەوە درێژە بکێشێت، بۆی هەیە ئابووری جیهانی ڕووبەڕووی پاشەکشەی بەرچاو بێتەوە بۆ وە ئەگەری هەڵئاوسانی ئابووری زیاد بکات.
جارێکی دیکە داهاتی بۆندەکانی حکومەتی نێودەوڵەتی خێراتر بووەوە، چونکە بازرگانان و وەبەرهێنەران نیگەرانن لەوەی ڕێژەی سوود بە بەرزی بمێنێتەوە. دۆلار بەهێز بوو و نرخی زێڕیش دابەزی.
بازرگانان ڕۆژی پێنجشەممە لە نزیکەوە چاودێری قسەکانی چەندین کاربەدەستی یەدەگی فیدراڵی ئەمەریکا دەکەن بۆ کۆکردنەوەی تێڕوانینێک سەبارەت بە لێکدانەوەی بانکی ناوەندی بۆ فشارە ئابوورییەکان وە مەترسی بەرزبوونەوەی نرخەکان بەهۆی شەڕەوە
لە دوای دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی لەشکری وڵاتەیەکگرتووەکانی ئەمەریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ڕژێمی ئێران لە 28ی شوباتەوە، ڕێڕەوی کەشتیوانی لە گەرووی هورمز و کەنداوی فارسدا پەکی کەوتووە بەهۆی هێرشەکانی ئێران بۆ سەر کەشتیەکان.
جێی ئاماژەیە ئەوروپا و ئاسیا زۆر پشت بە گەرووی هورموز دەبەستن بۆ دابینکردنی پێداویستی نەوتیان ، کە 20%ی هەناردەکردنی نەوتی جیهان و هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان بەم ڕێڕەوەدا دەڕوات.
-
براد کوپەر فەرماندەی سێنتکۆم، کوشتنی عەلیرەزا تەنگسیری، فەرماندەی هێزی دەریایی سوپای پاسداران، وەک خاڵی وەرچەرخان لە کەمکردنەوەی هەڕەشە دەریاییەکان ناودێر دەکات.
کوپەر لە بەیاننامەکەدا کە لە هەژماری سێنتکۆم لە ئێکس بلاوکراوەتەوە، ڕایگەیاندووە تەنگسیری کە بۆ ماوەی هەشت ساڵ فەرماندەیی هێزی دەریایی سوپای پاسدارانی کردووە، ڕۆڵێکی سەرەکی لە سیاسەتە شەڕانگێزەکانی ئەو هێزەدا گێڕاوە.
وتیشی لەو ماوەیەدا هێزەکانی ژێر فەرماندەیی ئەو هەزاران دەریاوانی بازرگانییان هەراسان کردووە و هەڕەشەیان لێکردوون و سەدان کەشتیشیان بە بەکارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی خۆکوژی بە ئامانج کردووە.
فەرماندەی سێنتکۆم هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە تەنگسیری پێشتر لە مانگی شەشی ساڵی 2019 لەلایەن وەزارەتی خزێنەی ئەمەریکاوە وەک "تیرۆریستێکی جیهانی دیاریکراوی تایبەت" دەستنیشانکرابوو و لە ساڵی 2024دا سزای زیاتری بەسەردا سەپێنرا بەهۆی ڕۆڵی لە پەرەپێدانی بەرنامەی فڕۆکە بێفڕۆکەوان.
کوپەر لە درێژەی قسەکانیدا بە ئاماژەدان بە ئۆپەراسیۆنی تووڕەیی ئەفسانەیی ڕایگەیاند کە لە سەرەتای ئەم ئۆپەراسیۆنەوە نزیکەی لەسەدا 92ی کەشتییە گەورەکانی هێزی دەریایی ئێران لەناوچوون. جەختیشی لەوە کردەوە کە لە ئەنجامی ئەم پێشهاتانە هێزی دەریایی سوپای پاسداران بە شێوەیەکی کاریگەر توانای خۆی لەدەست داوە بۆ جێبەجێکردنی دەسەڵات و کاریگەری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت لەسەر ئاستی جیهانیش.
ئاماژەی بەوەشکرد ئێستا بە لەدەستدانی سەرکردەی دێرینی ئەم هێزە، هێزی دەریایی سوپای پاسداران کەوتووەتە سەر ڕێگایەک کە هیچ گەڕانەوەیەکی تێدا نییە.
لە بەشێکی دیکەی بەیاننامەکەدا فەرماندەی سێنتکۆم ڕایگەیاندووە هێرشە سەربازییەکانی ئەمەریکا بۆ سەر ئەم هێزە بەردەوام دەبێت. هەروەها هۆشداریشی دایە هێزە چالاکەکانی هێزی دەریایی سوپای پاسداران کە ئەرکەکانیان بەجێبهێڵن و بە زووترین کات بگەڕێنەوە ماڵەوە بۆ ئەوەی خۆیان لە "زیان و مردنی ناپێویست" بەدوور بگرن.
-
دوای نزیکەی 8 مانگ لە پەیوەندی خۆشەویستی، ژنە سەربازی ئەمەریکایی ئیستەر هێرناندێز لەگەڵ حەسەن ئالپکان کە خەڵکی باکوری کوردستانە لە ڕۆژی نەورۆزدا هاوسەرگیرییان ئەنجام دا. لە ئاهەنگەکەدا دەیان سەربازی ئەمەریکایی بەشداربوون و ڕێز لە نەورۆز گیرا وەک جەژنێکی نەتەوەیی کورد.
-
نزیکەی پێنج مانگ بەسەر هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقدا تێدەپەڕێت، بەڵام ناکۆکیە سیاسیەکان و خراپی دۆخی ئاسایشی ڕێگربووە لە پێکهێنانی کابینەی نوێ
-
هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
-
لەشکری ئەمەریکا ڕۆژی چوارشەممە ڕایگەیاند لە میانەی هێرشێکی ئاسمانی نوێیدا بۆ سەر کەشتییەک کە دەڵێت لەلایەن ڕێکخراوە تیرۆریستییە دیاریکراوەکانەوە بەڕێوەدەبرێت "چوار تیرۆریستی ماددە هۆشبەرەکان" کوژراون.
فەرماندەیی باشووری ئەمەریکا لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاندووە، "دەزگای هەواڵگری پشتڕاستیکردۆتەوە کە کەشتییەکە بەدرێژایی ڕێگا ناسراوەکانی بازرگانیکردن بە ماددە هۆشبەرەکان لە کاریبیدا تێدەپەڕێت و سەرقاڵی کاری بازرگانیکردنن بە ماددە هۆشبەرەکان ".
فەرماندەیی باشووریی ئەمەریکا ( ساوسکۆم) ڕایگەیاندووە، لەم هەڵمەتەدا هیچ کەسێک لە هێزەکانی ئەمەریکا زیانی پێنگەشتووە.
ئەمە سێهەمین هێرشی ئاسمانییە لەم مانگەدا لەلایەن ساوسکۆمەوە ئەنجام بدرێت. لە 8ی مانگی سێدا سوپای ئەمەریکا ڕایگەیاند، لە ئەنجامی هێرشێک بۆ سەر سەر بەلەمێکی بازرگانیکردن بە ماددەی هۆشبەر، شەش تیرۆریستی مادەی هۆشبەر کوژراون، هێرشی دووەمیش لە ١٩ی مانگی ئازاردا ئەنجامدرا بەڵام سێ بازرگانەکە لە هێرشەکە ڕزگاریان بوو. هەردوو ئۆپەراسیۆنەکە لە ڕۆژهەڵاتی زەریای هێمن ئەنجامدراون.
سوپای ئەمەریکا دەیان هێرشی لەم جۆرەی ئەنجامداوە لەوەتەی ساڵی ڕابردوو دۆناڵد ترامپ سەرۆک کۆماری ئەمەریکا ڕێگەی بەم تیمەدا لە دژی بەلەمەکانی قاچاغیکردن بە ماددە هۆشبەرەکان بۆ ڕێگەگرتن لە ڕۆیشتنی ماددە هۆشبەرەکان بۆ ناو ئەمەریکا.
لەلایەکی دیکەوە، پاسەوانی کەناراوەکانی ئەمەریکا و هێزی دەریایی ئیکوادۆر ڕایانگەیاندووە، ئەمڕۆ سێشەممە لە میانی ئۆپەراسیۆنێکی هەماهەنگدا لە ئاوە نێودەوڵەتییەکان لە باشووری ڕۆژئاوای فەزای یاسایی دەریایی ئیکوادۆر . دەستیان بەسەر 592 کیلۆ کۆکایندا گرتووە.
-
پەنتاگۆن بیر لە ناردنی ئەو چەکانە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکاتەوە کە لە سەرەتادا بڕیار بووە ڕەوانەی ئۆکرانیا بکرێن.
ڕۆژنامەی واشنتن پۆست ڕۆژی پێنجشەممە لە زاری سێ سەرچاوەی ئاگادار لەم بابەتەوە، ڕایگەیاندووە، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە ئێران وایانکردووە کۆگاکانی چەکی سوپای ئەمەریکا لە هەندێک لە گرنگترین تەقەمەنیەکانی ڕوو لە کەمی بکات.
ئەم ڕەچاوکردنانە لە کاتێکدایە کە ئۆپەراسیۆنەکانی ئەمەریکا لە ناوچەکەدا چڕبوونەتەوە.
براد کوپەر، فەرماندەی سێنتکۆم کە سەرکردایەتی هێزەکانی ئەمەریکا دەکات لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ڕۆژی چوارشەممە ڕایگەیاند ئەمەریکا زیاتر لە 10 هەزار ئامانجی لە ناوخۆی ئێراندا پێکاوە.
وتەبێژی پنتاگۆن بە ڕۆژنامەی واشنتن پۆستی ڕاگەیاندووە "وەزارەتی بەرگری هەوڵ دەدات لەوەی هێزەکانی ئەمەریکا و هاوپەیمانان و هاوبەشەکانمان ئەوەی پێویستیان پێیەتی بۆ شەڕکردن، دەگاتە دەستیان."
پێنتاگۆن و وەزارەتی دەرەوە و ناتۆ دەستبەجێ وەڵامی داواکارییەکانی ڕۆیتەرزیان سەبارەت بەم پرسە نەداوەتەوە.
-
باڵیۆزخانەی ئەمەریکا لە عێراق ڕادەگەیەنێت، چەکدارە تیرۆریستییەکانی سەر بە ئێران، هێرشی بەرفراوانیان بۆ سەر هاووڵاتیانی ئەمەریکایی و ئامانجە پەیوەندیدارەکانی ئەمەریکا لە سەرانسەری عێراق و لە هەرێمی کوردستانیش ئەنجام داوە. لەبەر ئەم هۆکارانەس داوا دەکات هاووڵاتیانی ئەمەریکایی "دەستبەجێ" لە عێراق دەربچن.
باڵێۆزخانەی ئەمەریکا لە عێراق ڕۆژی پێنجشەممە ڕایشیگەیاند، سەرەڕای ئەوەی نێردە دیپلۆماسییەکانی ئەمەریکا کراوە دەبن، بەڵام بەهۆی هەڕەشەی ئاسایشییەوە "نابێت هاووڵاتییان بۆ هیچ کارێک ڕوو لە باڵیۆزخانە لە بەغدا یان کونسوڵخانەی ئەمەریکا لە هەولێر بکەن."
ئەمەریکا جەخت دەکاتەوە لەوەی گرووپەکانی سەر بە ئێران مەترسییەکی بەرچاو بۆ سەر سەلامەتی گشتی لە ئێراقدا دروست دەکەن و هۆشداریش دەدات ڕەنگە ئەو گرووپانە "هەوڵی ڕفاندنی ئەمەریکاییەکان بدەن." دەشڵێت "مەترسی توندی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ئاسمانی عێراق بەردەوامە" بۆیە دەڵێت ئەو هاووڵاتیە ئەمەریکاییانەی کە بڕیار دەدەن لە عێراق بمێننەوە ڕووبەڕووی مەترسییەکی زۆر دەبنەوە.
فەرمانی دەرچوونی هاووڵاتیانی ئەمەریکایی لە عێراق لە کاتێکدایە کە ئاسمانی عێراق داخراوە و گەشتە بازرگانییەکان لە عێراقەوە بەردەست نین. بەڵام باڵیۆزخانەکە چەند بژاردەیەکی ڕێگای وشکانی پێشنیاز کردووە بۆ ئەو کەسانەی کە دەیانەوێت دەرچن، ئەوەش لە ڕێگەی ئوردن، کوەیت، عەرەبستانی سعودیە و تورکیاوە.
-
هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
-
دۆناڵد ترامپ دەڵێت وڵاتانی ئەندامی ناتۆ "هیچیان بە هیچ شێوەیەک" نەکردووە بۆ یارمەتیدان لە شەڕی دژ بە ڕژێمی ئێران.
سەرۆکی ئەمەریکا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی خۆی تروث ڕۆژی پێنجشەممە نووسیویەتی "ئەمەریکا پێویستی بە هیچ شتێک لە ناتۆوە نییە، بەڵام ئەم ساتەوەختە زۆر گرنگە هەرگیز لەبیرناکرێت!"
ڕۆژی دووشەممە ژمارەیەک وڵاتی ئەوروپایی ڕایانگەیاند بەشداری هیچ ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بۆ کردنەوەی تەنگەی هورمز ناکەن.
ئەمە لە کاتێکدایە کە سەرۆکی ئەمەریکا بە ڕاشکاوی داوای لە وڵاتانی ئەندامی ناتۆ کردبوو بچنە پاڵ هاوپەیمانییەکی نێودەوڵەتی بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی تەنگەی هورمز و کردنەوەی ئەم ڕێڕەو ئاوییە گرنگە.
بەڵام 22 وڵات لەوان بەریتانیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، کۆریای باشوور، ئوسترالیا، میرنشینە یەکگرتووەکانی عەرەب و بەحرەین، "داخستنی تەنگەی هورمز لەلایەن هێزەکانی ئێرانەوە شەرمەزار کرد و ڕایانگەیاند کە بەشداری لە دەستەبەرکردنی ئاسایش بۆ تێپەڕبوونی کەشتییەکان بە ڕێرەوەی هورمزدا دەکەن.
هەروەها میدیاکانی بەریتانیا نووسیویانە کە لەندەن و پاریس لەم هەفتەیەدا بە هاوبەشی سەرۆکایەتی دانوستانەکان لەگەڵ نزیکەی 30 وڵات دەکەن کە ئامانج لێی دروستکردنی ئەرکێکی هاوپەیمانییە بۆ "کردنەوەی" تەنگەی ستراتیژیی هورمز.
تەنگەی هورمز، یەکێکە لە گرنگترین ڕێگاکانی گواستنەوەی وزە لە جیهاندا، کە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی هەناردەکردنی نەوتی خاو و گازی شل لە جیهاندا لەو ڕێڕەوەوە تێدەپەڕێت.
-
ئیسرائیل کاتز، وەزیری بەرگری ئیسرائیل ڕایگەیاند لەشکری وڵاتەکە ڕۆژی چوارشەممە عەلیرەزا تەنگسیری، فەرماندەی هێزی دەریایی سوپای پاسداران و چەند سەرکردەیەکی باڵای هێزی دەریایی ئیرانی کوشتووە.
کاتز لە پەیامێکی تۆمارکراودا لە میانی هەڵسەنگاندنێکی بارودۆخەکە لەگەڵ بەرپرسانی باڵای دامەزراوەی بەرگری ئیسرائیل لە تەلئەڤیڤ وتی، عەلیرەزا تەنگسیری کە لە "ئۆپەراسیۆنێکی ورد و کوشندە"دا کوژرا، بەرپرسیار بوو لە بۆبڕێژکردن و داخستنی تەنگەی هورمز بۆ هاتوچۆیی کەشتیوانی.
وەزیری بەرگری ئیسرائیل گوتیشی "ئەمە پەیامێکی ڕوون و ئاشکرایە بۆ هەموو ئەندامانی باڵای ڕێکخراوی تیرۆریستی ئێران، ئەو سوپای پاسدارانەی کە ئێستا ئێرانی لە ژێر کۆنتڕۆڵدایە: ئیسرائیل ڕاوی ئێوە دەکات و یەک بە یەک لەناوتان دەبات."
چەند سەرچاوەیەک بە ئورشەلیم پۆستیان ڕاگەیاندووە کە لە بەندەر عەباس کوژراوە.
لەوەتای ئۆپەراسیۆنی ئەمەریکا و ئیسرائیل دژ بە ڕژێمی ئێران لە کۆتایی مانگی دووەوە دەستیپێکردووە دەیان سەرکردەی سوپای پاسداران و سەرکردە باڵاکانی ئێران کوژراون بە ڕێبەری باڵای وڵاتەکەشەوە.
سەرۆک دۆناڵد ترامپ شەوی چوارشەممە ڕایگەیاند کۆماری ئیسلامی ئێران هێزی دەریایی لەناوچووە.
