ده‌نگی ئه‌مه‌ریکا به‌ كوردی

Voice of America
  1. لە دیمەنەکاندا دەردەکەوێت لە شاری سەمسور چەند باڵەخانەیەکی هەشت نهۆمی بەسەریەکدا داڕماون و تا دووەم ڕۆژیش دەنگی هاواری قوربانیان بیستراوە. خەڵکێکی زۆریش گلەیی لە کەمتەرخەمی بەهاناوەچوونی حکومەت و تیمەکانی فریاکەوتن دەکەن.
  2. شاری ئەنتاب یەکێکە لەو شارانەی تورکیا کە بەهۆی بوومەلەرزە وێرانکەرەکەوە زیانی زۆری بەرکەوتووە. لەو شارەدا 581 باڵەخانە وێران بوون و بەشێک لە دانیشتووانی دیکە چاوەڕێی ڕزگارکردنی کەسوکاریانن لە ژێر باڵەخانە وێرانەکاندا. جگە لەوەش ئەو قوربانیانەی بێ ماڵ و حاڵ ماونەتەوە پێویستیان بە هاوکاری هەیە.
  3. لە هەولێر کەمپینی کۆکردنەوەی کۆمەک و هاوکاری لەلایەن هەرسێ ڕێکخراوی خێرخوازی رابیتە و هانا و بەختەوەری بە سپۆنسەری کەناڵی ئاسمانی سپێدە دەستی‌پێکردووە، خەڵکی بەشێوەیەکی بەرفراوان هاوکارییەکانیان دەگەییەننە شوێنی کەمپینەکە.
  4. باران و بەفر نەک هەر هەوڵەکانی ڕزگارکردن و پاککردنەوە لە دوای بوومەلەرزە گەورەکەی تورکیا خاو دەکەنەوە، بەڵکو هەڕەشەی مەرگ بۆ ئەو کەسانەی لە ژێر باڵەخانە ڕووخاوەکاندا گیریان خواردووە و ئەوانەشی کە ئێستا بێ ماڵ و حاڵن.
  5. وەزارەتی دەرەوەی تاڵیبانی ئەفغانستان دەڵێت بەڕێوبەرایەتییەکەی تاڵیبان نزیکەی 165,000 دۆلار وەکو یارمەتی ڕەوانەی سوریا و تورکیا دەکات تاوەکو یارمەتی ئەو وڵاتانە بدات کە بەهۆی بومەلەرزەکەوە زیانێکی گەورەیان بەرکەوتووە. جێی ئاماژەیە ئەفغانستان خۆی لە قەیرانێکی مرۆیی و ئابووری گەورەدایە و یەکێکە لەو شوێنانەی گەورەترین پڕۆگرامی یارمەتیە مرۆییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانی تێدایە. تاڵیبان دوای کشانەوەی هێزە بیانییەکان لە ئەفغانستان لە ساڵی 2021 دا کۆنتڕۆڵی ئەفغانستانی کردەوە، ئەوەش بووە هۆی سەپاندنی سزا بەسەر کەرتەکانی بانکی ئەو وڵاتە و تاوەکو ئێستا هیچ وڵاتێک بە فەرمی دانی بە حکومەتەکەیدا نەناوە. وەزارەتی دەرەوەی تاڵیبان وتی " ئیماڕاتی ئیسلامی ئەفغانستان یارمەتییەکی فریاگوزاری بە بڕی 111,024 دۆلار و 55,512 ملیۆن دۆلار بۆ تورکیا و سوریا دەنێرێت، ئەوەش بەهۆی بەها هاوبەشە مرۆییە و برایەتییە ئیسلامییەکەی نێوانمانەوە." تاوەکو ئێستا زیاتر لە 9600 کەس بەهۆی بومەلەرزەکەی تورکیا و سوریاوە گیانیان لە دەستداوە، لە کاتێکدا کە تیمەکانی فریاکەوتن لە هەوڵی ڕزگارکردنی ئەو خەڵکانەدان کە هێشتا لە ژێر پاشماوەی بیناکاندا ماونەتەوە. دەیان هەزاران کەسی دیکە بریندار بوون و زۆرێکی دیکە بەبێ ماڵ لە سەرمادا ماونەتەوە. لە ئەفغانستانیش لەم هەفتانەی ڕابردوودا بەهۆی سەرمای وەرزی زستان و قەیرانی ئابوورییەوە سەدان کەس گیانیان لە دەستداوە. زۆرێک لە ڕێکخراوە مرۆییەکانی ناو ئەفغانستان بەشێک لە ئەرکەکانیان لە ئەفغانستان ڕاگرتووە، ئەوەش بەهۆی بڕیارەکانی تاڵیبانەوە سەبارەت بەوەی نابێت ژنان لە ڕێکخراوە مرۆییە ناحکومییەکاندا کاربکەن، ئەوەش وایکرد ڕێکخراوەکان نەتوانن بە باشی کارەکانیان بەڕێوە ببەن. وڵاتانی ڕۆژئاواش دەڵێن تاوەکو تاڵیبان سیاسەتەکانی بەرامبەر مافەکانی ژنان نەگۆڕێت بە فەڕمی دان نانێین بە حکومەتەکەیدا. سەرچاوە/ ڕۆیتەرز
  6. دوای ڕوودانی بوومەلەرزە کوشندەکەی تورکیا و سوریا کە دەیان هەزار کوژراو و برینداری لیکەوتەوە، بەشێک لە بەکارهێنەرانی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان چەند ڤیدیۆیەکیان بڵاوکردەوە کە گوایە دەریدەخات باڵندە و ئاژەڵەکان پێش ڕووداوەکە هەستیان پێکردووە و شڵەژاون. ڤیدیۆکان دیمەنی چەند باڵندەیەک دەگوازنەوە کە بە شڵەژاوی دەفڕن یاخود چەند سەگێك بێ هۆ دەوەڕن. دەنگی ئەمەریکا ناتوانێت سەربەخۆ دروستی ئەو دیمەنانە بسەلمێنێت بەڵام لە تۆڕە کۆمەڵایەکان کاردانەوەی فراوانیان بەخۆوە بینیوە و بەشێکی زۆر لە خەڵکی وەک بەڵگەی ئەو بۆچونەی دەبینن کە دەڵێت ئاژەڵان هەستەوەریان لەم ڕووەوە بەهێزترە و ڕەنگە بتوانن پێش ڕووداوی کارەساتی سروشتی ئاگادارببنەوە. لە کاتێکدا کە ئەو بابەتە لە لای زانایان یەکلایی نەکراوەتەوە، هەندێک لە لێکۆڵینەوە زانستیەکان پشتگیری ئەوە دەکەن کە شیانی هەیە ئاژەڵەکان بەر لە مرۆڤ هەست بە بوومەلەرزە بکەن. بە گوێرەی ئاژانسی ڕووپێوی جیۆلۆجی حکومەتی ئەمەریکا، کۆنترین تۆماری هەڵسوکەوتی ئاژەڵان لە کاتی بوومەلەرزە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 373ی پێش زاینی لە یۆنان. بە گوێرەی ئەم تۆمارە مێژووییە، هەندێک ئاژەڵی وەکو جرج و مار و هەزارپێ (سەد پێ) چەند ڕۆژێک بەر لە ڕوودانی بوومەلەرزەیەکی کوشندە شوێنەکەیان بەجێ هێشتووە. ئاژانسەکە دەڵێت لە چەندین شوێنی تر ئەو دیاردەیە تۆمارکراوە لە نێوان ماسی و باڵندە و خشۆک و مێروولەکان بەڵام تا ئێستا بە تەواوی نەسەلمێندراوە. ئاژانسی ڕووپێوی جیۆلۆجی حکومەتی ئەمەریکا دەڵێت بوومەلەرزە دوو جۆر شەپۆلی لەرینەوە دروستدەکات کە دەکرێت ئاژەلەکان هەست بە یەکێکیان بکەن. لە کاتی بوومەلەرزە سەرەتا شەپۆلی سەرەکی (شەپۆلی P) دەردەچن کە بە خێرایی چەند کیلۆمەترێک لە چرکەیەکدا لە ناوەندی بوومەلەرزەکەوە سەرهەڵدەدەن و بە پێی ئاژانسی ڕووپێوی جیۆلۆجی حکومەتی ئەمەریکا ئاژەڵان هەستیان پێدەکەن. دوای شەپۆلە سەرەکیەکان (شەپۆلی P)، شەپۆلی بەهێزتر دەستپێدەکەن کە زەوی دەلەرزێنن. ئاژانسەکە دەڵێت، " مرۆڤێکی زۆر کەم هەست بە شەپۆلی بچووکتری P دەکەن کە بە زۆرترین خێرایی لە سەرچاوەی بوومەلەرزەکەوە دەڕوات و پێش شەپۆلی Sی گەورەتر دەگات...بەڵام زۆرێک لەو ئاژەڵانەی کە هەستەکانیان تیژترە، چەند چرکەیەک پێش ئەوەی شەپۆلی S بگات، دەتوانن هەست بە شەپۆلی P بکەن." مایکڵ بڵانپاید کە ڕێکخەری هاوبەشی پرۆگرامی مەترسییەکانی بوومەلەرزە یە لە ئاژانسی ڕووپێوی جیۆلۆجی ئەمریکا دەڵێت شیانی هەیە ئاژەڵان ماوەیەکی کورت بەر لە ڕوودانی بوومەلەرزە هەست بە شەپۆلەکانی بکەن بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نایەت کە ئەوان دەتوانن پێشبینی ڕووداوەکە بکەن. مایکڵ بڵانپاید دەڵێت ئەوەی کە ئاژەڵان دەتوانن بەر لە شەپۆلی گەورەی بوومەلەرزە شەپۆلە سەرەتاییەکان هەست پێبکەن یارمەتیدەرنابێت لە پێشبینی کردنی ڕووداوەکە چونکە دیاریکردنی بوومەلەرزە سەرەتاییەکە توانای ئەوە بە زانایان نادات کە پێشبینی ئەوە بکەن بوومەلەرزی داهاتوو کەی ڕوودەدات وە یان ناوەندی بومەلەرزەکە کوێیە. دەڵێت بەدواداچوون بۆ بوومەلەرزەکان کارێکی ئاسان نییە بەوپێیەی کە ساڵانە ملیۆنان بوومەلەرزە لە زەوی ڕوودەدەن و زۆربەیان هەستیان پێناکرێت.
  7. کاریگەری فراوانی بوومەلەرزە کوشندەکەی تورکیا و سوریا تا ئێستا قورسە مەزەندە بکرێت، بەڵام بەشێک لە شارەزایانی سیاسەتی تورکیا پێشبینی دەکەن تاقیکردنەوەیەکی قورسبێت بۆ ئەردۆغان و پارتەکەی و چارەنووسی ئاڕاستەی سیاسی لەو وڵاتە، کە کورد بەشێکی گرنگییەتی. ئامبەرین زەمان کە ڕۆژنامەوانێکی ناسراوی تورکە لە واشنتن، پێیوایە یەکێک لە لێکەوتەکانی ئەو ڕووداوە سروشتییە بەریتیە لە ئەگەری دواخستنی هەڵبژاردنە گشتیەکانی ئەو وڵاتە کە بڕیاربوو لە 14ی مانگی پێنج ئەنجام بدرێت. ئامبەرین زەمان دەڵێت، "ئەمە لەسەر دوو هۆکار وەستاوە: یەکەم، ئایا لە کاتی هەڵبژارنەکان باروودۆخی وڵات لە وێرانی ڕووداوەکە چاکدەبێتەو و ژیان ئاسایی دەبێتەوە؟ دووەم هۆکار بریتییە لە وەی کە ئاخۆ ئەردۆغان بڕیاردەدات کە لە بەرژەوەندی دایە بۆ درێژکردنەوەی ماوەی باری لەناکاو و دواخستنی هەڵبژارنەکان بۆ دوای بەرواری 18ی شەش کە دوا وادەیە." تا ئامادەکردنی ئەم ڕاپۆرتە، نزیکی 8 هەزار هاوڵاتی بەهۆی بوومەلەرزەکەی سەرلەبەیانی ڕۆژی دووشەممە (6ی دووی 2023) لە تورکیا و سوریا گیانیان لەدەست داوە، سەرەڕای برینداربوون و دەربەدەربوونی دەیان هەزار کەس بەهۆی وێرانکاری ڕووداوەکە. ڕۆژی ڕابردوو سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆغان 3 مانگ باری لەناکاوی ڕاگەیاند، کە بەگوێرەی پەیامنێری دەنگی ئەمەریکا، جەدیجە فارقین لە ئامەد، بووەتە هۆی تووندکردنی ڕێوشوێنەکانی هێزەکانی دەوڵەت و ڕێگری لە ڕووپێوی ڕۆژنامەنووسان بۆ ڕووداوەکە. بە گوێرەی زانیاریەکانی دەنگی ئەمەریکا، بەشێک لە هاوڵاتیان لە کاریگەری وەڵامدانەوەی حکومەتی تورکیا بۆ کارەساتەکە نیگەرانن. لە شاری سەمسور کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی کوردن و زیانێکی زۆریان بەرکەوتووە، هاوڵاتیان لە تەواوی شارەکە لە دەوروبەری بینا ڕووخاوەکان ئکۆبوونەتەوە بە هیوای ئەوەی هێزەکانی فریاگووزاری خێزان و کەس و کاریان ڕزگاربکەن لەژێر داروپەردووی دوای بوومەلەرزەکە. بەگوێرەی وتەی چەند دانیشتوانێکی ئەم شارە بۆ دەنگی ئەمەریکا، بەشێکی زۆری خەڵک دوای چەندین کاتژمێر مانەوە لە ژێرخاک تا ئێستا دەرنەهێندراون و ئەوانەی ماون مەترسی ڕەقبوونەوەیان هەیە بەهۆی ساردی کەشی ئەو شارە کە لەژێر پلەی بەستندایە. بەشێکی زۆریان توڕەن لە هێزەکانی فریاکەوتن و دەڵێن پەلە دەکەن لە زووتر دەرهێنانی ئەو کەسانەی کە سەر بە حیزبی ئاکەپەن. بەڵام ئەردۆغان و بەرپرسانی تری حکومەتەکەی دەڵێن ئەوان هەموو هەوڵێکیان خستۆتە گەڕ بۆ بەرەنگاربوونەوەی کارەساتەکە و بەشێک لە سەرکردەکانی حیزبەکەی کەوتوونەتە ستایشکردنی ڕۆڵی ئەردۆغان وەکو "ڕێبەر". مەحمەت مەتینەر، یەکێک لە سیاسەتمەدارانی ئاکەپە کە بە ڕەگەز کوردە، لە تویتێکی پیاهەڵداندا دوێنێ ڕایگەیاندبوو، "مردووەکانمان پێ ناگەڕێتەوە بەڵام ڕێبەرێکمان هەیە کە دەتوانێت سەمسور نۆژەنبکاتەوە." ئەو سیاسەتمەدارە دواتر بەهۆی ڕەخنەی زۆرەوە توویتەکەی سڕییەوە. ئەردۆغان لە کاتی ڕاگەیاندنی باری لە ناکاو کە تا 14ی مانگی پێنج ماوەکەی داندراوە، ڕایگەیاند کە بڕیارەکەی بۆ ئەوە بووە کە '"هەرچی زووە" هەنگاوەکانی فریاکەوتن و ڕزگارکردن ئەنجام بدرێن. بەڵام ئەمبەرین زەمان پێیوایە کە ئەم کارەساتە تاقیکردنەوەیەکی جدییە بۆ ئەردۆغان کە ئێستا بەهۆی خراپی ئابووری تورکیا ناڕەزاییەکان بەرامەبەر بە سیاسەتەکانی ڕوو لە زیادبوونن. ئامبەرین زەمان لە ماڵپەڕی هەواڵی ئەلمۆنیتەر نوسیویەتی، "ڕۆژانی داهاتوو ئەوە ئاشکرا دەکەن کە ئەردۆغان چەندە شارەزایە لە گۆڕینی ناخۆشییەکان بۆ بەرژەوەندی خۆی، هاوشێوەی ئەوەی دوای کودەتا شکستخواردووەکەی ساڵی 2016 کردوویەتی کاتێک وەک بیانوویەک باکاریهێنا بۆ لێدان لە نەیارەکانی." مایکل ڕوبین، پسپۆڕێکی بواری کورد و تورکیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە پەیمانگای ئەمریکی ئینتەرپڕایز، ڕەخنە لە کاردانەوەکانی ئەردۆغان دەگرێت پاش بوومەلەرزەکە و دەڵێت، "ئەردۆغان کەمتر لە دەوڵەتمەدار بووە. تەلەفۆنی بۆ زۆرێک لە سەرکردەکانی شارەوانی و پارێزگاکانی ئەو ناوچانە کرد کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە، بەڵام ئەوەی پشتگوێخست کە پەیوەندی بکات بەو سەرۆک شارەوانیانەی کە سەر بە ئۆپۆزسیۆنن. جارێکی تر ئەردۆغان نیشانی دەدات کە سەرکردە نییە بۆ هەموو تورکەکان." ئەو پسپۆڕە دەڵێت حکومەتی ئەمەریکا دەبێت پشتگیری تورکیا بکات بۆ ڕزگاربوون لەو کارەساتە "بەڵام نابێت چاوی بەڕووی ئەو ڕاستییە دابخات کە ئەردۆغان لە هەموو کارەساتێکدا بەدوای بەرژەوەندی خۆی دەکەوێت." ئەردۆغان لە مانگی یازدەی ساڵی 2002ەوە و بۆماوەێ زیاتر لە 20 ساڵە حوکمی تورکیا دەکات.  
  8. کاربەدەستان لە تورکیا و سوریا ئەمڕۆ سێشەممە ژمارەی نوێیان لە بارەی قوربانیانی بومەلەرزەکانی تورکیا ڕاگەیاند.
  9. سەرۆک جۆو بایدن لە دەستپێکی وتاری ساڵانەیدا 2023 ، پیرۆزبایی لە ئەندامانی کۆنگرێس کرد و هەروەهاش لە سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران کە لەم ماوەیەی ڕابردوودا بۆ ئەو پۆستە هەڵبژێردرا. سەرۆک بەشێکی زۆری وتارەکەی تەرخان کردبوو بۆ بابەتەکانی نێوخۆی ئەمەریکا بەتایبەتی ئاوبوری و باری گوزەرانی خەڵکی. سەرۆک بایدن، لە سەرەتای چوونە ناو بابەتەکانی پەیوەندی بە ژیانی ئەمریکاییەکانەوە هەیە، ئاماژەی بە ڕەوشی ئابوری کرد و دەڵێت "تا ئێستا بەڕێوبەرایەتییەکەی توانیویەتی 12 ملیۆن دەرفەتی کار بڕەخسێنێت و وەک دەڵێت ئەمەش ژمارەیەکە کە تا ئێستا لە ماوەی دوو ساڵدا هیچ سەرۆکێکی تر نەیتوانیوە بیکات. سەرۆک بایدن دەڵێت "دوو ساڵ لەمەوبەر پەتای کۆرۆنا بووە مایەی داخستنی کاردارییەکان و، داخستنی خوێندنگاکان و زیانێکی زۆری لێداین، ئەمڕۆ چییدی کۆڤید 19 کۆنترۆڵی ژیانی ئێمەی بەدەستەوە نییە. سەبارەت بە ڕووداوە نەخوازراوەکانی ناو ئەمەریکاش، سەرۆک بایدن لە وتاری ساڵانەی خۆیدا وەک ئاماژەی پێکرد "دوو ساڵ لەمەوبەر دیموکراتییەکەمان کەوتە بەر گەورەترین هێرش و پەلامارەوە، لەوەتای شەڕی ناوخۆییەوە، ئەمڕۆی دیموکراتیمان، هێشتاش بەهێز و تۆکمەیە وێڕای نیشانەکانی ئەو هێرشەی کرایە سەری پێوەی دیارە." سەرۆک بایدن سەبارەت بە ئایندەش دەڵێت "ئەمشەو کە لێرە کۆبووینەتەوە، دەستمان کردووە بە نوسینەوەی بەشێکی تری سەرگوروشتەی ئەمەریکای مەزن، سەرگوروشتەی بەرەوپێشچوون و نەرمی نواندن، کاتێکیش ڕێبەرانی وڵاتانی جیهان داوام لێدەکەن پێناسەی ئەمەریکایان بۆ بکەم، ئەوا بە یەک وشە پێناسەی دەکەم: شییانەکان، یان تواناییەکان." و دەشڵێت "زۆرجار پێمان گوتراوە دیموکرات و کۆمارییەکان ناتوانن پێکەوە کار بکەن، بەڵام لە دوو ساڵی ڕابردوودا سەلماندمان بۆ ئەوانەی بە گومانەوە لەو کارکردنە دەڕوانن، هەڵەن. بەڵێ هەندێک جار هەبووە دیموکراتەکان بە تەنها هەنگاویان ناوە، بەڵام زۆر جار و بەردەوامیش دیموکراتەکان و کۆمارییەکانیش پێکەوە بوون." سەرۆک بایدن لە وتارەکەیدا داوای لە هەردوو لایەنی دیموکرات و کۆماری کرد تا پێکەوە کار بکەن بۆ بەرگریکردن لە ئەوروپایەکی بەهێزتر و پارێزراوتر و هەروەها داوایشی لێکردن پێکەوە کار بکەن بۆ دروستکردنی ئەو پردەی ئەمەریکا و گەلی ئەمەریکا پێکەوە دەبەستێتەوە. سەبارەت بە کاری پێکەوەیی نێوان دیموکراتەکان و کۆمارییەکان سەرۆک بایدن دەڵێت " لە ڕاستیدا، من زیاتر لە 300 یاسای هەردوو لایەنم مۆرکردووە لەوەتای بوومەتە سەرۆک، لە دانانەوەی بڕیارەکانی تایبەت بە توندوتیژی دژی ژنان، تا بڕیاری ڕیفۆرمی ئەژمارکردنی هەڵبژاردن، تا دەگاتە ڕێزگرتن لە مارەبڕین کە مافی هاوسەرگیری خەڵک دەپارێزێت بۆ ئەوانەی خۆشیان دەوێت." سەرۆک بایدن دەڵێت " بۆ هاوڕێ کۆمارییەکانمان، ئەگەر ئێمە توانیبێتمان لە خولی پێشووی کۆنگرێسدا پێکەوە کارمان کردبێت، هیچ هۆکارێک نییە لەوەی نەتوانین کاری پێکەوەیی بکەین لەم خولەی کۆنگرێسدا. گەل پەیامێکی ڕوون و ئاشکرایان پێداوین، ناکۆکی لەپێناو ناکۆکیدا، هێز و دەسەڵات لەپێناو هێز و دەسەڵاتدا، قەیران لە پێناو قەیراندا، نامانگەیەننە هیچ شوێنێک، هەر ئەمەش ڕوانینی من بووە بۆ وڵاتەکەم لەپێناو گیانی ئەم نیشتمانە و لەپێناو بونیاتنانەوەی بڕبڕەی پشتی ئەمەریکا، لە پیناو یەکگرتوویی لە وڵاتەکەماندا." بایدن گوتیشی "من خۆم بۆ سەرۆکایەتی کاندید کرد بۆ ئەوەی شتەکان لە بنەڕەتدا بگۆڕم، بۆ ئەوەی دڵنیا بم کە ئابووری بۆ هەمووان کاردەکات بۆ ئەوەی هەموومان هەست بە شانازی بکەین بەو کارەی کە دەیکەین. بۆ بنیاتنانی ئابوورییەک لە خوارەوە بۆ سەرەوە و ناوەڕاست بۆ دەرەوە نەک لە سەرەوە بۆ خوارەوە. چونکە کاتێک چینی ناوەڕاست باش کاردەکات، هەژاران دەرفەتیان دەبێت سەرکەون و دەوڵەمەندەکان هێشتا زۆر باشن. هەموومان باش دەبین." سەرۆکی گوتی "وەک باوکم دەیگوت کار شتێکە کە مانای زۆر زیاترە لە مووچە. پەیوەندی بە کەرامەتی تۆوە هەیە. پەیوەندی بە ڕێزگرتنەوە هەیە. پەیوەندی بەوەوە هەیە کە بتوانیت سەیری چاوی منداڵەکەت بکەیت و بڵێیت "شیرینەکەم – هەمو شتێک باش دەبێت" و لە دڵەوە ئەمە بڵێیت. ئەو جا سەرۆک بایدن باسی لە ڕێژەی بێکاری لە ئەمەریکا کرد و گوتی ڕێژەی بێکاری 3.4%، کە نزمترین ئاستیە لە ماوەی 50 ساڵی ڕابردوودا. ڕێژەی بێکاری لە نێو کرێکارانی ڕەشپێست و ئیسپانیدا خەریکە دەگاتە نزمترین ئاست." ڕایشی گەیاند "ئێمە 800,000 هەلی کارمان لە بواری بەرهەمهێناندا دروستمان کردووە کە مووچەیەکی باشیان هەیە، کە خێراترین گەشەکردنە لە ماوەی 40 ساڵدا." پاشان پرسیاری ئەوەی کرد لە کوێ نووسراوە کە ئەمەریکا ناتوانێت جارێکی تر پێشەنگی جیهان بکاتەوە لە بواری بەرهەمهێناندا؟ گوتی "دەیان ساڵە زۆر بەرهەممان هاوردە کردووە و هەلی کارمان هەناردە دەکرد. " سەرۆک بایدن دەڵێت "هەر کاتێک کەسێک دەستدەکات بە کاردارییەکی بچوک، ئەوە کارێکی هیوا بەخشە." لەم ماویەی ڕابردوودا وەک سەرۆک بایدن لە وتاری ساڵانەیدا 2023 ئاماژەی پێکرد، نرخی ئۆتۆمبێل و کەلوپەلی ناو ماڵ و تەلەفونی مۆبایلیش بەرزبوونەوە و دەڵێت " هەرگیز ناتوانین ڕێگە بدەین بەوەی ئەو ڕەوشە دووبارە ببێتەوە، هەربۆیەشە دیموکرات و کۆمارییەکانیش پێکەوە بڕیاری ترانسستەرە ئەلیکترۆنی و زانستییەکانیان مۆرکرد و کار لەسەر دڵنیایی دەکەین کە بازاری کڕین لە ئەمەریکاوە دەستپێبکات. پێس ئەم یاسایەش لەناو کارگەکاندا 800 هەزار دەرفەتی کار لە کارگەکاندا ڕەخسێندرا و لەگەڵ ئەم یاسا نوێیەدا دەرفەتی سەدان هەزار کاری تر لە سەرانسەری وڵاتدا دەڕەخسێت." سەرۆک بایدن باسی لە پرۆژەیەکی تری ڕەخساندنی هەلی کاری کرد و گوتی "لە دەرەوەی شاری کۆڵۆمبۆس لە ویلایەتی ئۆهایۆ، کۆمپانیای ئینتل کارگەی نیمچە هێڵکاری لەسەر هەزار دۆنم دروست دەکات – کە کێڵگەیەکە بە مانای خەونەکان. ئەوەش 10 هەزار هەلی کار دروست دەکات. 7 هەزار هەلی کاری بیناسازی. 3 هەزار هەلی کار کاتێک کارگەکان تەواو دەبن. ئەمانە ئەو کارانە دەبن کە موچەکانیان دەگاتە 130 هەزار دۆلار لە ساڵێکدا و زۆربەیان پێویستان بە بڕوانامەی زانکۆ نییە." گوتیشی " ئەمە تەنها دەستپێکە. بیر لە ماڵە نوێیەکان و بزنسە بچووکە نوێیەکان و زۆر شتی تر بکەرەوە کە دێنە ئاراوە." بایدن دانیبەوەشدا نا پێویستە ئەمەریکا لە ژێرخانی جیهانیشدا پێگەیەکی بەهێزی هەبێت و گوتی " بۆ پاراستنی بەهێزترین ئابووری لە جیهاندا پێویستمان بە باشترین ژێرخانی جیهانیش هەیە. پێشتر لە ژێرخانی جیهانیدا یەکەم بووین، دواتر دابەزین بۆ سیازدەهەم. ئێستا ئێمە بەرەوپێش دەچینەوە چونکە ئێمە ڕێککەوتین بۆ پەسەندکردنی یاسای ژێرخانی دوولایەنە ، کە گەورەترین وەبەرهێنانە لە ژێرخانی ئابووریدا لە دوای سیستەمی ڕێگاوبانی نێوان ویلایەتی سەرۆک ئایزنهاوەرەوە. هەتا ئێستا، ئێمە بودجەی زیاتر لە 20,000 پڕۆژەمان دابین کردووە، لەنێویاندا لە فڕۆکەخانە گەورەکان لە بۆستنەوە بگرە تا ئەتلەنتا تا پۆرتلاند." گوتیشی ئەم پرۆژانە سەدان هەزار دەرفەرتی کاری لە سەرانسەری ئەمەریکا ڕەخساندووە. سەرۆک بایدن ڕوودی دەمی کردە کۆمارییەکان و گوتی " بۆ هاوڕێ کۆمارییەکانم کە دژی ئەم پرۆژەیە دەنگیان داو بەڵام سەرباری ئەوەش داوا دەکەن دارایی بۆ پرۆژەکانی ناوچەکانیان دابین بکرێت، نیگەران مەبن. من بەڵێنم داوە سەرۆکی هەموو ئەمەریکا دەبم. دارایی پرۆژەکانتان دابین دەکەین." گوتیشی ئەم " ئەم یاسایە یارمەتیدەر دەبێت بۆ یەکخستنی زیاتری هەموو ئەمەریکا." سەرۆک باییند باسی لە هەوڵەکانی کرد تا چیتر کۆمپانیاکان نەتوانن پارەی زیادە لە بەکارهێنەران بسێنن و گوتی " بەڕێوەبەرایەتییەکەم ئەو پارە زیادانەی کە لەلایەن بازرگانەکان بەکاریدەهێنن بۆ ئەوەی زیاتر پارە بدەیت کەم دەکاتەوە. بۆ نموونە، ئێمە وا لە هێڵە ئاسمانییەکان دەکەین کە پێشوەختە نرخی تەواوی بلیتەکەت پیشان بدەن و پارەکەت بۆ بگەڕێننەوە ئەگەر گەشتەکەت هەڵوەشایەوە یان دواکەوت. ئێمە کرێی زیادەڕۆیی بانکیمان کەمکردووەتەوە، کە کڕیاران زیاتر لە یەک ملیاردۆلار لە ساڵێکدا پاشەکەوت دەکەن." گوتیشی "ئێمە کرێی دواکەوتنی قەرزی مانگانەی بانک بە ڕێژەی 75% کەم دەکەینەوە کە دەکاتە لە 30 دۆلارەوە بۆ 8 دۆلار. ئەم پارە زیادانە ڕەنگە بۆ خەڵکێکی زۆر دەوڵەمەند کێشە نەبێت، بەڵام بۆ ئەو کەسانەی لەو ماڵانەدان وەک ئەوەی من تیای گەورە بووم گرنگە. ئەم شتانە دەکاتە سەدان دۆلار لە مانگێکدا. " سەرۆک بایدن گوتیشی چیتر ئەمە نامێنێت، "ئێمە پڕۆژە یاسایەکمان نووسیوە بۆ ئەوەی هەموو ئەوانە بوەستێنین. پێی دەوترێت یاسای خۆپاراستن لە کرێی زیادە. ئێمە 'کرێی هاوینەهەواری' سەرسوڕهێنەر قەدەغە دەکەین کە هۆتێلەکان دەیخەنە سەر کرێکەیان. ئەم پارانە دەتوانن شەوی 90 دۆلار زیاترت لێ وەربگرن لەو هۆتێلانەی کە تەنانەت هاوینەهەواریش نین. ئێمە وا دەکەین کۆمپانیاکانی ئینتەرنێتی کەیبڵ و مۆبایل نەتوانن چیتر هەتا 200 دۆلارت لێ بستێنن کاتێک بتەواێت کۆمپانیاکە بگۆڕیت. ئێمە نرخی خزمەتگوزاری لەسەر بلیتی کۆنسێرت و بۆنە وەرزشییەکان سنوردار دەکەین و وا لە کۆمپانیاکان دەکەین پێشوەختە هەموو کرێیەکان ئاشکرا بکەن. وە ئێمە ڕێگە لە هێڵە ئاسمانییەکان دەگرین کە تا 50 دۆلار زیادەت لێ بسێنن بۆ ئەوەی تەنها خێزانەکان بیانەوێت لای یەکەوە دانیشن." سەرۆک بایدن گوتی ئێمە دەست دەکەینەوە بە نوێکردنەوەی کەرامەتی کار " بۆ نموونە 30 ملیۆن کرێکار لە کاتی وەرگرتنی کارێکدا دەبوو ڕێکەوتنی نەڕکابەریی واژۆ بکەن. بۆیە کاشێرێک لە شوێنێکی ساندویچ ناتوانێت شەقامەکە ببڕێت بۆ ئەوەی هەمان کار لە شوێنێکی تر وەربگرێت بۆ ئەوەی یەک دوو دۆلاری زیاتر بەدەستبهێنێت. ئێمە ئەو ڕێکەوتنانە قەدەغە دەکەین بۆیە کۆمپانیاکان دەبێت کێبڕکێ لەسەر کرێکاران بکەن و ئەو پارەیەیان پێ بدەن کە شایانی خۆیانە. من زۆر دڵگرانم بەوەی کۆمپانیاکان یاسا دەشکێنن بە ڕێگریکردن لە ڕێکخستنی کرێکاران." جۆو بایدن گوتیشی "با دڵنیا بین لەوەی کە دایک و باوکانی کارکەر توانای پەروەردەکردنی خێزانێکیان هەبێت کە بتوانن کاتێک نەخۆش بکەون کارنەکەن، مۆڵەتی خێزانیی و پزیشکی بە مووچەوە هەبێت، و چاودێریکردنی منداڵان بە نرخێکی گونجاو بێت کە ملیۆنان کەسی دیکە بتوانن بچنە سەر کارەکانیان". گوتیشی "با تەواوی باجی منداڵان بگەڕێنینەوە کە شوێنێک بگرێت بۆ ملیۆنان دایک و باوک و هەژاری منداڵان بە لەسەدا پەنجا کەم دەکاتەوە بۆ نزمترین ئاست لە مێژوودا."     سەرۆک بایدن لە وتارە ساڵانەکەیدا داوای لە ئەندامانی کۆنگرێس دەکات تا پلانەکەی پەسەند بکرێت بۆ دابینکردنی خزمەتگوزاری پێویست بۆ خەڵکی بە تەمەن و هەروەها کەمئەندامان و ئەو کەسانەش کە بۆ بڕوا ئاینییەکان کار دەکەن. سەرۆک بایدن دەڵێت "گەڕانەوەی شکۆی کار بە مانای ڕەخساندنی زەمینەی گونجاوە بۆ خەرجییەکانی خوێندن تا بەردەست بێت بۆ چینی مامناوەندی، کاتێکیش دوازدە ساڵی خوێندمان کردە بابەتێکی گشتیی جیهانی لە سەدەی ڕابردوودا، وەهایکرد ببینە باشترین وڵات لە جیهاندا هەردوو ڕووی خوێندن و ئامادەباشییەوە و جیهانیش لەمە تێگەیشت، جێڵ، هاوسەرم کە تا ئێستاش مامۆستایە، قسەیەکی هەیە و دەڵێت هەر وڵاتێک لە سەرو ئێمەوە بێت لە خوێندندا، ئەوا باڵادەست دەبێت بەسەرماندا." سەرۆک بایدن دەڵێت "ئەگەر دەتانەوێت ئەمەریکا ببێتە خاوەنی باشترین هێزی کاری خوێندەوار، ئەوا با ئەرکەکەمان تەواو بکەین و دەشتڕاگەیشتن بۆ خەڵک بڕەخسێنین تا منداڵە تەمەن 3 و 4 ساڵەکانیان بخەنە خوێندنگەکانی بەر لە قۆناغی سەرەتایی، با موچەی مامۆستایانی خوێندنگاکانی کەرتی گشتی زیاد بکەین." سەرۆک بایدن داوا لە ئەندامانی کۆنگرێس دەکات وەک دەڵێت "با ڕێگەی کارێکی باش بخەینە بەردەم هاووڵاتیانی ئەمەریکایی، بەبێ جیاوازیکردن لەوەی دەچنە زانکۆ یان نا." سەرۆک بایدن باسی لە شەڕی دژ بە ڤایرۆی کۆرۆنای کرد و گوتی لە کاتێکدا ڤایرۆسەکە هێشتا بە تەواوەتی کۆتایی نەهاتووە بەڵام بەهۆی خۆڕاگری گەلی ئەمەریکاوە توانرا کاریگەرییەکانی کۆڤید لەسەرمان کەمبکەینەوە. سەرۆک گوتی " ڕێژەی مردن بەهۆی کۆڤید %90 کەم بووەتەوە. ئێمە ژیانی ملیۆنان کەسمان ڕزگار کردووە و وڵاتەکەمانمان کردووەتەوە. بەم زووانەش کۆتایی بە باری نائاسایی تەندروستی گشتی دەهێنین." لە کاتێکدا باسی لەوە کرد کە قوربانیانی ئەو پەتایەمان بیرناچێتەوە گوتیشی " هێشتا پێویستە چاودێری دەیان جۆری ڤایرۆسەکە بکەین و پشتگیری لە ڤاکسین و چارەسەری نوێ بکەین. بۆیە پێویستە کۆنگرێس بودجەی ئەم هەوڵانە دابین بکات و ئەمەریکا بە سەلامەتی بهێڵێتەوە." هەندێک میوانی تایبەت لە وتارە ساڵانەکەی سەرۆک بایدن ئامادە بوون لەوانەشدا دایک و باوکی تایر نکۆڵس، ئەو گەنجە ڕەشپێستەی پاش ئەوەی لەلایەن پێنج پۆلیسەوە لە شاری مێنفسی تێنسی لێی درابوو باری تەندروستی تێکچوو و دوای سێ ڕۆژ لە نەخۆشخانە گیانی لەدەستدا. سەرۆک بایدن گوتی "ئەمشەو دایک و باوکی نکڵسمان لەگەڵدایە, کە هەفتەی ڕابردوو کوڕەکەیان بە خاکسپارد. هیچ وشەیەک نییە بۆ وەسفکردنی دڵشکان و خەم و پەژارەی لەدەستدانی منداڵێک. جا بیهێنە بەرچاوت کە منداڵێک بەدەستی یاساوە لەدەست بدەیت." سەرۆک بایدن جەختی کردەوە لەوەی پێویستە ڕاهێنانی باشتر بە کارمەندانی چەسپاندنی یاسا بکرێت تا " ئاستێکی باڵاتریان هەبێت بۆ ئەوەی بتوانن هەموان بپارێزن." هەروها باسی لە پێویستی زیاتری شارزایانی مامەڵەکردن لەگەڵ کێشە دەرونییەکانیشدا کرد و باسی لە کەمکردنەوەی تاوانی توندوتیژی چەکیش کرد و گوتی "سەرچاوەی زیاتر بۆ کەمکردنەوەی تاوانی توندوتیژی و تاوانی چەک، بەرنامەی دەستێوەردانی کۆمەڵایەتی زیاتر؛ وەبەرهێنانی زیاتر لە بواری نیشتەجێبوون و پەروەردە و ڕاهێنانی کاردا. ئەمانە هەموی دەشێن ڕێگری لە توندوتیژی بکەن." گوتیشی " کاتێک ئەفسەرانی پۆلیس یان بەڕێوەبەرایەتییەکان متمانەی خەڵک پێشێل دەکەن، دەبێت بەرپرسیاریان بکەین." سەرۆک گوتیشی" با پێکەوە کاری چاکسازی پۆلیس تەواو بکەین. شتێک بکەین. ئەوە هەمان داوای ئەو دایک و باوکانە بوو کە منداڵەکانیان لە یوڤاڵدی لەدەستدا: شتێک لەسەر توندوتیژی بە چەک بکەن." " سوپاس بۆ خوا ئێمە ئەوەمان کرد، گشتگیرترین یاسای سەلامەتی دەمانچەمان لە سێ دەیەدا دەرکرد." بەڵام گوتیشی دەزانین کارەکەمان تەواو نەبووە " با کارەکە تەوا بکەین و چەکی هێرشبەر جارێکی تر قەدەغە بکەین." سەرۆک بایدن لە وتاری ساڵانەی خۆیدا لەبەردەم کۆنگرێسدا، داوا لە ئەندامانی کۆنگرێس دەکات تا جارێکی تر و هاوشێوەی ساڵانی پێشتر لە دۆسێی کۆچبەراندا هاوهەوڵوێست و هاوڕوانین بن. سەرۆک بایدن دەڵێت "ئێستا ژمارەیەکی پێوانەیی کارگوزارانی پاراستنی سنور هەن لە ئەمەریکادا و تەنها لە چەند مانگی ڕابردوودا هەشت هەزار قاچاغچییان دەستگیرکردووە و دەستیشیان گرتووە بەسەر زیاتر لە 23 هەزار پاوەند بەنگ و موخەدەراتدا. لەوەتای مانگی ڕابردووەوە کە پلانی نوێی پاراستنی سنورەکانمان خستە بواری جێبەجێکردنەوە، کۆچبەریی نایاسایی لە کوبا و هایتی و نیکاراگوا و ڤەنزەوێلاوە بە ڕێژەی لە سەدا 97 کەمی کردووە، بەڵام کێشەی سنورەکان لە ئەمەریکا کۆتایی نایەت تا ئەو کاتەی کۆنگرێس بڕیاری خۆی دەدات؛ ئەگەر پلانەکەم بۆ ڕیفۆرمی بەرفراوانی کۆچبەریی پەسەند نەکەن، یان بەلانیکەم ئەو پلانەم پەسەند بکەن بۆ دابینکردنی پێداویستییەکان و ئەفسەر بۆ پاراستنی سنورەکانمان." سەرۆک بایدن دەڵێت "جا لەم کۆنگرێسەی خەڵکدا، ئەرکی هەموومانە ماف و ئازادییەکانی خەڵک بپارێزین، دەبێت کۆنگرێس ئەو مافە بگێڕێتەوە کە دادگای باڵا لە ساڵی پاردا لە ژنانی سەندەوە، تا بتوانین مافی ژنان بپارێزین لەو بژاردەیەی خۆی هەڵیدەبژێرێت. جێگری سەرۆک هەرچییەکی لە تواناماندا بێت دەیکات بۆ دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزاری تەندروستی و پاراستنی تایبەتمەندییەکانی نەخۆش، زیاتر لە دوازدە ستان، قەدەغەکردنێکی قورسیان خستۆت سەر منداڵ لەباربردن. جا ئەو هەڵەیە مەکەن، ئەگەر کۆنگرێس قەدەغەکردنێکی نیشتمانیانەی منداڵ لەباربردن پەسەند بکات ئەوا من ڤیتۆی دەکەم " سەبارەت بە هاوڕەگەزخوازان، سەرۆک بایدن دەڵێت "با پێکەوە، دیموکرات و کۆماریی یاسای یەکسانی پەسەند بکەین بۆ دڵنیابوون لەوەی هاوڕەگەزخوازانی ئەمەریکایی بەتایبەتیش ئەوانەی ڕگەزی خۆیان دەگۆڕن، بە پارێزراوی و شکۆوە دەژین، چونکە بەهێزیمان هەر تەنها نمونە نییە بۆ هێزی خۆمان ، بەڵکو هێزە بۆ نمونەییمان، با لەبەرچاومان بێت جیهان چاوی لەسەرمانە." سەرۆک بایدن سەبارەت بە قەیرانی ئۆکراین دەڵێت "یەک ساڵ لەمەوبەر لەم سەکۆیەوە قسەم کرد، تەنها چەند ڕۆژێک پاش ئەوەی ڤلادمیر پوتن شەڕی دڕندانەی خۆی ڕاگەیاند دژ بە ئۆکراین. سەرۆکی ڕوسیا هێرشێکی خوێناوی دەستپێکرد و وێنەی مەرگ و وێرانکارییەکانی ئەوروپای خستەوە بیرمان لەکاتی دووهەم شەڕی جیهانیدا، ئەو داگیرکردنەی پوتن تاقیکردنەوەی قۆناغەکان و تاقیکردنەوەی ئەمەریکا و جیهانیش بوو." سەرۆک ایدن لە وتاری ساڵانەیدا دەپرسێت " ئایا ئێمە وابەستەی پرەنسیپە بنچینەییەکانین؟ ئایا ئێمە پشتیوانی لە سەروەریی دەکەین؟ ئایا ئێمە پاڵپشتی مافی گەلانین تا ئازادانە و دوور لە سەرکوتکاران بژین؟ ئایا ئێمە وابەستەین بە پاراستنی دیموکراتی؟ بەڵێ ئەمانە هەمووی گرنگن بۆ ئێمە چونکە ئاشتی دەپارێزن و ڕێگر دەبێت لەوەی شەڕانگێزەکان ببنە هەڕەشە و مەترسی بۆسەر ئاسایش و گەشەکردنیش؛ بەڵێ ئێستا و پاش ساڵێک وەڵام بۆ ئەو پرسیارانە هەر بەڵێیە و پێکەوەش هەر ئەوەمان کردووە کە ئەمەریکا بە باشترین شێوە کردوویەتی و بەرەنگاری شەڕانگێزییەکانی پوتن بووینەتەوە و پاڵپشتی گەلی ئۆکراینین." سەرۆک بایدن دەڵێت " ئێمە هاوپەیمانێتی ناتۆمان یەکگرتووکرد و هاوپەیمانێتییەکی جیهانیمان پێکهێنا. ئێستا جارێی تریش باڵیۆزی ئۆکراین بۆ ئەمەریکا لەم هۆڵەدایە و ئەو خانمە هەر تەنها نوێنەری ولاتی ئۆکراین نییە بەڵکو نوێنەری ئازایەتی گەلەکەشیەتی. باڵیۆزی ئۆکراین، ئەمەریکا یەکگرتووە بۆ پشتیوانی لەوڵاتەکەت، هەرچەندێکیش بخایەنێت ئێمە پشتیوانتانین. وڵاتەکەمان کار بۆ ئازادییەکی زیاتر دەکات، بۆ شکۆی زیاتر و ئاشتییەکی زیاتریش، نەک هەر تەنها بۆ ئەوروپا بەڵکو بۆ هەموو شوێنەکانی تریش." سەبارەت بە وڵاتی چین سەرۆک بایدن دەڵێت "بەرلەوەی ببمە سەرۆکی ئەمەریکا، باسوخواسەکان لەسەر ئەوەبوون چۆن کۆماری میللی چین هێزی خۆی زیاتر دەکات و ئەمەریکاش لە پاشەکشەدا بووە لە جیهاندا، نا چیتر وەها نییە." گوتی بە ڕوونی بە سەرۆک شی ڕاگەیاندووە کە ئێمە هەوڵی کێبڕکێ دەدەین نەک ناکۆکی " من هیچ داوای لێبوردنێک ناکەم کە ئێمە وەبەرهێنان دەکەین بۆ ئەوەی ئەمەریکا بەهێز بێت. وەبەرهێنان لە داهێنانی ئەمەریکاییەکاندا دەکین، لە پیشەسازییەکاندا کە داهاتوو پێناسە دەکەن، و ئەوەی کە حکومەتی چین هەوڵی زاڵبوون دەدات. وەبەرهێنان لە هاوپەیمانییەکانمان و کارکردن لەگەڵ هاوپەیمانەکانماندا دەکەین بۆ پاراستنی تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکانمان بۆ ئەوەی لە دژی ئێمە بەکارنەهێنرێن. " سەرۆک بایدن جەختی لەوەش کردەوە ئەمڕۆ ئەمەریکا لە بەرزترین پێگەدایە لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا بۆ ئەوەی بەربەرەکانی لەگەڵ چێن یان هەر شوێنێکی تردا بکات لە جیهاندا. بایدن گوتیشی " من پابەندم بە کارکردنێک لەگەڵ چیندا کە بتوانێت بەرژەوەندییەکانی ئەمەریکا بەرەوپێش ببات و سوود بە جیهان بگەیەنێت. بەڵام هەڵە مەکەن: وەک هەفتەی ڕابردوو ڕوونمان کردەوە، ئەگەر چین هەڕەشە لە سەروەریمان بکات، ئێمە کار دەکەین بۆ پاراستنی وڵاتەکەمان. ئەوەشمان کرد." بایدن گوتیشی لە ماوەی دوو ساڵی سەرۆکایەتیدا دیموکراسی بەهێزتربووە نەک لاوازتر و خۆسەپێنەرەکان لاوازتر بوون نەک بەهێزتر. سەرۆک بایدن لە کۆتایی وتارەکەیدا گەشبینی خۆی نیشاندا بەرامبەر بە داهاتووی ئەمەریکا و گوتی " تەنها پێویستە بزانین ئێمە کێین. ئێمە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاین و هیچ شتێک نییە کە بەدەربێت لە توانای ئێمە ئەگەر پێکەوە بیکەین."  
  10. کۆمارییەکان کە ئێستا ئۆپزسیۆنن لە کۆنگرێسدا، لە وەڵامی وتاری ساڵانەی سەرۆک بایدندا، بەڕێوبەرایەتییەکەی بایدن و دیموکراتەکان بە شکستخواردوو ناودێر دەکەن. سارا هەکەبی ساندەرس، فەرمانڕەوای ستانی ئەرکەنسا، وتاری کۆمارییەکانی پێشکەش کرد و دەڵێت "هێڵەکانی جیاوازی چییدی لە نێوان ڕاست و چەپدا نیین، بەڵکو بژاردەکە لە نێوان ئاسایی و سەرشێتیدایە؛ دیموکراتەکان دەیانەوێت فەرمانڕەوایەتی ئەمەریکاییەکان بکەن لەڕێی کۆنترۆڵکردنی زیاتری حکومەتەوە." هەروەها داواشی کرد دیموکراتەکان وابەستە بن بەو بیرۆکە هەمیشە زیندووەی ئەمەریکاییەکانەوە کە دەڵێت بوونی حکومەت بۆ فەرمانڕەوایەتی گەل نییە بەڵکو بۆ خزمەتی گەلە. سارا هەکەبی کە پێشتر وتەبێژی کۆشکی سپی بووە لە سەروەختی بەڕێوبەرایەتییەکەی دانۆڵد ترامپ، سەرۆکی پێشووی ئەمەریکادا، دەڵێت " ئەم بەڕێوبەرایەتییەی ئێستای ئەمەریکا، هەر بەتەواوەتی لەلایەن چەپە ڕادیکاڵەکانەوە ڕفێندراوە." فەرمانڕەوای ستانی ئەرکەنسا جۆو بایدن، سەرۆکی ئەمەریکا گوناهبار دەکات بەوەی کارێکی ئەوتۆی نەکردووە بۆ پاراستنی سنورەکانی ئەمەریکا و هەروەهاش دەڵێت "ڕەتکردنەوەکانی بایدن بۆ بەرەنگاربوونەوەی وڵاتی چین، کارێکی ترسناکن و مایەی قەبوڵکردن نیین." سەرۆک بایدن لە وتاری ساڵانەیدا ئاماژەی بەوەکرد بە شێوازێک کار لەگەڵ وڵاتی چیندا دەکات کە لە بەرژەوەندی ئەمەریکا و جیهاندا بێت و دەشڵێت "ئەگەر وڵاتی چین، بووە هەڕەشە و مەترسی لەسەر سەروەریی ئەمەریکا ئەوا ئێمەش کاری خۆمان دەکەین بۆ پاراستنی وڵاتەکەمان."  
  11. دەزگای هەواڵ ئیرنا بڵاویکردەوە ڕۆژی سێشەممە ئێران بنکەیەکی ژێرزەمینیی هێزی ئاسمانی ئاشکرا کرد و بنکەکە ناسراوە بە " ئیگڵ 44 " و یەکەمین بنکەی لەوشێوەیەیە کە هێندە گەورە بێت فڕۆکە شەڕکەرەکانی تیادا جێگە ببێتەوە. ئیرنا وتی بنکەی " ئیگڵ 44 " توانای هەڵگرتنی فڕۆکە شەڕکەر و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی هەیە. بەڵام لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بە شوێنی بنکەکە نەدراوە. دەزگاکە وتی بنکەکە یەکێکە لە گرنگترین بنکە سەربازییەکانی هێزی ئاسمانی وڵاتەکە و لە قووڵایی ژێر زەویدا دروست کراوە، فڕۆکەی شەڕکەری تێدایە کە موشەکی کروزی مەودا دوورییان لەسەرە. لە مانگی پێنجی ساڵی ڕابردوودا سوپای ئێران وردەکاریدا سەبارەت بە بنکەیەکی دیکەی ژێر زەوی، کە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تیادا هەڵگیراوە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە وڵاتەکە هەوڵ دەدات موڵکە سەربازییەکان لە ئەگەری هێرشی ئاسمانی دوژمنەکانی وەکو ئیسڕائیل بپارێزێت. سەرۆک ئەرکانی سوپای ئێران موحەمەد باقری وتی " هەر هێرشێکی دوژمنەکانمان بە ئیسڕائیلیشەوە، ڕووبەڕووی وەڵامی بنکە سەربازییەکانی هێزی ئاسمانیمان دەبێتەوە، بە بنکەی ئیگڵ 44 یشەوە." سەرچاوە/ ڕۆیتەرز  
  12. هەواڵە جیهانیـیەکان لە دەنگی ئەمەریکا
  13. *یەکەم وتاری ساڵانەی سەرۆکی ئەمەریکا لەلایەن سەرۆک جۆرج واشنتۆنەوە پێشکەش کراوە لە ساڵی 1790دا. ئەو وتارەی سەرۆک واشنتۆن بە کورتترین وتار دادەنرێت و تەنها 833 وشە بووە. *وتارەکەی ساڵی 1946ی سەرۆک هاری ترومان، درێژترین وتاری ساڵانەی سەرۆک بووە تا ئێستا و 25 هەزار وشە بووە. *سەرۆک فرانکلین ڕۆزفێلت، 12 وتاری ساڵانەی خۆی پێشکەش کردووە و تا ئێستا هیچ سەرۆکێکی ئەمەریکا هێندەی ئەو وتاری ساڵانەی پێشکەش نەکردووە. *سەرۆک کاڵڤن کۆڵیج، یەکەم سەرۆک بوو وتارەکەی لە ڕێی ڕادیۆوە پێشکەش بکات لە ساڵی 1923دا. *سەرۆک هاری تومان، لە ساڵی 1947دا بووە یەکەم سەرۆکی ئەمەریکا وتارەکەی لە تەلەفزیۆنەوە پێشکەش بکات.  
  14. ئەمەریکا دەڵێت  لەگەڵ هاوبەشەکانی کاردەکات بۆ دابینکردنی یارمەتی بۆ کارەساتی بوومەلەرزەکە لە سوریا بەڵام بە توندی دژی کارکردن لەگەڵ حکومەتی دیمەشق دەوەستێتەوە. چاوەڕاون دەکرێت ئەمەریکا هاوکاری زیاتری تورکیا بکات پاش ئەوەی دوو تیمی فریاگوزاری بۆ ئەو هاوپەیمانەی ناتۆ بەڕێکردووە. وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا ئەنتۆنی بلینکن لە نەمسا لە میانەی کۆبونەوەیەکی لەگەڵ هاوشانە نەمساییەکەی بە پەیامنێرانی گوت " لە ناو خودی سوریادا هاوبەشمان هەیە کە لەلایەن ئەمەریکاوە داراییان بۆ دابین دەکرێت و هەماهەنگی دەکەن بۆ هاوکارییە مرۆییەکان." ئەو گوتیشی "ئێمە پابەندین بە هاوکاریکردنی خەڵکی سوریا بۆ دەربازبوون لەم کارەساتە، هەروەک چۆن ئێمە لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕ لە پێخشێنەری پێشەنگی مرۆیی بوین." بڵینکن گوتیشی " لێرەدا دەمەوێت جەخت لەوە بکەمەوە کە بێگومان ئەم یارمەتییە داراییانە بۆ گەلی سوریا دەچن -- نەک بۆ ڕژێم. ئەوەش ناگۆڕێت."  ئەمەریکا ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەشار ئەسەد، سەرۆکی سوریا یان هەر هاوکارییەکی ڕاستەوخۆی ئاوەدانکردنەوەی ڕەتکردەوە و داوای لێپرسینەوە لە پێشێلکارییەکانی لە ماوەی شەڕی ناوخۆیی دڕندانەی نزیکەی 12 ساڵەدا دەکات. بەرپرسان و کاربەدەستانی تەندروستی پزیشکی ڕایانگەیاند بەهۆی بوومەلەرزە بەهێزەکەی بەرەبەیانی ڕۆژی دووشەممە کە چەقی بوومەلەرزەکە ناوچەیەکی نزیک غازی عەنتاب بوو، پێنج هەزار و 894 کەس لە تورکیا و زیاتر لە هەزار و 900 کەسیش لە سوریا گیانیان لەدەستداوە، بەمەش کۆی گشتی گیانلەدەستدان گەیشتە حەوت هەزار و 800 کەس بەهۆی ئەو بوومە لەرزە بەهێزەی تورکیا و سوریای گرتەوە. سەرچاوە ئاژانسی فرانس پرێس
  15. وتاری ساڵانەی سەرۆکی ئەمەریکا بریتییە لە پەیامی سەرۆک بۆ کۆنگرێس و وەک بارێکی باو سەرۆکی ئەمەریکا لە مانگی دووی هەموو ساڵێکدا ئەو وتارە پێشکەش دەکات لەناو باڵەخانەی کۆنگرێسدا. لە پەیامە ساڵانەکەیدا سەرۆکی ئەمەریکا قسە لەسەر دۆسێ گرنگەکان دەکات لە پەیوەندی بە گەلی ئەمەریکاوە و هەروەهاش بیرۆکەکانی خۆی دەخاتە ڕوو بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ناو ئەمەریکا، هەروەها پێشنیازی یاسا و سیاسەتی نوێش دەکات. لە دەستوری ئەمەریکادا هاتووە، پێویستە سەرۆکی وڵات ناوبەناو  وتاری ساڵانەی خۆی بدات لەبەردەم کۆنگرێسدا. هەندێک لە سەرۆکەکان بە نوسین وتارەکەی خۆیان بە نوسین خستۆتە بەردەم ئەندامانی کۆنگرێس و هەندێکیشیان، لەبەردەم ئەنداماندا وتارەکەی خۆیان خوێندۆتەوە. لە شەوی پێشکەشکردنی وتاری ساڵانەی سەرۆکدا، ئەندامانی هەردوو خانەی کۆنگرێس (ئەنجومەنی نوێنەران و سینات) لە هۆڵی ئەنجومەنی نوێنەران ئامادە دەبن و سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەران و جێگری سەرۆکی ئەمەریکا "کە هەر خۆی سەرۆکایەتی سیناتیش دەکات" ئامادە دەبن. وەک بارێکی باو، یەکێک لە ئەندامانی بەڕێوبەرایەتییەکەی سەرۆکی ئەمەریکا ئامادە نابێت لە کاتی وتارەکەدا، تا ئەگەر شتێکی نەخوازراو ڕوویدا و لە ئاکامدا سەرۆک و جێگری سەرۆک و ئەندامانی تری بەڕێوبەرایەتی و ئامادەبووانی ئەو دانیشتنەی سەرۆک وتارەکەی تیادا پێشکەش دەکات شتێکیان لێ بەسەرهات، ئەوا دەستبەجێ ئەو ئەندامەی کابینە ئەرکەکانی سەرۆکی ئەمەریکا لە ئەستۆ دەگرێت. سەرۆکی ئەمەریکا، بۆ شەوی وتارە ساڵانەکەی، ژمارەیەک هاووڵاتی ئەمەریکایی بانگهێشت دەکات بۆ کۆنگرێس. ئەو هاووڵاتیانەی بانگهێشت دەکرێن لەوانە دەبن کە کارێکی گرنگیان ئەنجامداوە و کاتێکیش سەرۆک وتارەکەی پێشکەش دەکات، ناویان دەهێنێت و ستایشیان دەکات بۆ کارە گرنگەکانیان. دوابەدوای وتاری ساڵانەی سەرۆکی ئەمەریکا، وەڵامی لایەنی ئۆپزسیۆن هەیە. ئەم وتارەش دەرفەتێکە بۆ لایەنی ئۆپزسیۆن تا ڕوانینی خۆی دەرببڕێت لەسەر قسەکانی سەرۆک و پێشنیازی جیاواز لە پێشنیازەکانی سەرۆک دەخاتە ڕوو سەبارەت بە چۆنیەتی پەرەپێدان و گەشەپێدانی ئەمەریکا.  
  16. بەپێی بەیاننامەیەکی هاوبەش کە ڕۆژی سێشەممە بڵاوکرایەوە، دانیمارک و هۆڵەندا و ئەڵمانیا لانیکەم 100 تانکی کۆنی لیۆپاردی 1 لە کۆگاکانیاندا دەردەهێنن و چاکی دەکەنەوە و دەیدەن بە ئۆکرانیا. سێ وڵاتەکە وتیان لە چەند مانگی داهاتوودا ئۆکرانیا لانیکەم 100 تانکی لیۆپاردی 1 A5 و مەشق و پشتیوانی لۆجیستیک و پارچەی یەدەگ و تەقەمەنی وەردەگرێت. وەزیری بەرگری هۆڵەندا کاسیا ئۆلۆنگرین وتی لیۆپاردی 1 " بە دڵنیاییەوە هێشتا گونجاوە " بۆ شەڕکردن، سەرەڕای ئەوەی کە مۆدیلێکی کۆنترە. وتی " بە ڕاستی تانکێکە تاقی کراوەتەوە، چاک دەکرێنەوە و ئامادە دەکرێن بۆ شەڕکردن، لەبەر ئەوە بە دڵنیاییەوە سوودییان دەبێت بۆ ئۆکرانییەکان و لە چەند تانکێکی ڕووسیش باشترن." بەپێی بەیاننامەکە، وردەکاری ڕێککەوتنەکە هێشتا دەبێت لەلایەن کۆمپانیاکانی خاوەن تانکەکانەوە تەواو بکرێت. بە دیاریکراوی ژمارەی تانکەکان نەزاندراوە، یاخود هێشتا دیار نیە کە ئایا پارەکەیان لەگەڵ کۆمپانیاکاندا بە هاوبەشی دەبێت یاخود نا. نزیکەی 180 تانکی لیۆپاردی 1 لە ئەڵمانیادا هەن و کۆمپانیای ڕاینمێتاڵی دروستکەری چەک و کۆمپانیایەکی دیکەی باکووری ئەڵمانیا خاوەنی تانکەکانن. ئەڵمانیا بە کۆی گشتی ڕەوانەکردنی 178 تانکی لیۆپاردی 1 بۆ ئۆکرانیا پەسەند کردووە. وەزارەتەکانی ئابووری و بەرگری ئەڵمانیا لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا وتیان " ئەوەی کە چەند تانک دەتوانرێت لە ڕاستیدا ڕەوانەی ئۆکرانیا بکرێن پەیوەستە بە ماوەی کاری چاککردنەکانەوە." بڕیارەکە لە کاتێکدا ڕاگەیەندرا کاتێک وەزیری بەرگری ئەڵمانیا بۆریس پیستۆریەس سەردانی کیێڤی کرد و لەگەڵ سەرۆکی ئۆکرانیا ڤلۆدیمیر زێلێنسکی و هاوتا ئۆکرانییەکەی ئۆلێکسی ڕێزنیکۆڤدا کۆبۆوە. سەرچاوە/ ڕۆیتەرز  
  17. وەزارەتی بەرگری تورکیا دەڵێت دوای بومەلەرزە گەورەکەی ناو تورکیا، ئاگرێکی گەورە لە بەندەری ئەسکەندەرونی تورکیا کەوتەوە و لە کۆتاییدا تواندرا بکوژێندرێتەوە، بەڵام ڕوون نیە کەی کارەکان لە بەندەرەکەدا دەستپێدەکەنەوە. دەسەڵاتی دەریایی تورکیا ڕۆژی دووشەممە وتی بەندەرەکە کە دەکەوێتە سەر کەناری دەریای ناوەند لە هەرێمی هەتای باشووری تورکیا، بەهۆی بومەلەرزەکەوە زیانی بەرکەوتووە. گرتە ڤیدیۆییەکان دەریدەخەن دوکەڵ سەدان کۆنتێنەری سەر بەندەرەکەی ڕەش کردووە، تیمەکانی ئاگرکوژێنەوەش بەردەوام هەوڵی کوژاندنەوەی ئاگرەکە دەدەن، دوکەڵێکی زۆریش ئاسمانی ناوچەکەی داپۆشیوە. دەزگای باری تورکیا تریبێکا لە ماوەی ڕابردوودا وتی ئاگرەکە هێشتا لە هەندێک لە ناوچەکانی کارگۆی بەندەری لیماک لە ئەسکەندەروندا ماوە. ئاگرەکە بووە هۆی ئەوەی سەرجەم کارەکانی بەندەرەکە ڕابگیرێت، هەروەها کەشتییەکانیشی ناچار کرد بەرەو بەندەرەکانی دیکە بڕۆن. وەزارەتی بەرگری تورکیا وتی بەهۆی هەوڵەکانی هێلیکۆپتەر و فڕۆکە سەربازییەکانەوە ئاگرەکە کوژێندراوەتەوە. جێی ئاماژەیە تەنها لە هەرێمی هەتای زیاتر لە 1200 بینا ڕووخاون. ئەسکەندەرون پیشەسازی قورسی وەکو پۆڵای تێدایە و یەکێکە لە گەورەترین بەندەری کۆنتێنەرەکان لە کەنارەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی تورکیادا. بەندەرەکە زیاتر سەنگی خستۆتە سەر بازرگانی ناوخۆی تورکیا. سەرچاوە/ ڕۆیتەرز  
  18. تیمەکانی نزیکەی 30 وڵاتی جیهان بەرەو تورکیا و سوریا بەڕێکەوتن بۆ بەهاناوەچوونی قوربانیانی بومەلەرزەکە، بەڵام هاوکاتی بەڵێنەکانی یارمەتیدان، تورکیا ڕایگەیاند تەنها ڕێگە بەو ئۆتۆمبێلانە دەدات کە هاوکاری هەڵدەگرن بچنە ناو پارێزگاکانی کەهرامەرئەش، ئادیامان و هەتای کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە، بە مەبەستی خێراکردنی هەوڵەکان. هاوکات سەرۆکی ئەمەریکا جۆو بایدن لە تویتەر نووسیوبووی "لە ناخەوە دڵتەنگ بووم" بە گیانلەدەستدان و وێرانبوونی ئەو شارو شاڕۆچکانەی سوریا و تورکیا بەهۆی بولەرزەکەوە، دەشڵێت "تیمەکەم ڕاسپاردووە بەردەوام بن لە چاودێریکردنی وردی دۆخەکە و هەماهەنگی لەگەڵ تورکیا دا بکەن و هەموو پێداویستی و هاوکارییەکانیان بۆ دابین بکەن." هاوکات یەکێتی ئەوروپا تیمەکانی گەڕان و فریاگوزاری کۆکردۆتەوە بۆ یارمەتیدانی تورکیا، هەروەها سیستەمی مانگی دەستکردی کۆپەرنیکۆسی یەکێتییەکە چالاک کراوە بۆ دابینکردنی خزمەتگوزاری نەخشەسازی فریاگوزاری. لانی کەم 13 وڵاتی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا هاوکارییان پێشکەش کردووە. ئەمەریکا بە هەماهەنگی دەستبەجێ و بە پەلە هاوکاری تورکیا دەکات، لەنێویاندا تیمەکانی پشتیوانی لە هەوڵەکانی گەڕان و ڕزگارکردن. لە ویلایەتی کالیفۆرنیاوە نزیکەی 100 فریاگوزاری و ئەندازیاری ناوچەی لۆس ئەنجلۆس لەگەڵ شەش سەگی ڕاهێنراوی تایبەت ڕەوانەی تورکیا کران. هاوکات ئۆکرانیا کە گرفتاری جەنگێکی گەورە بۆتەوە لەگەڵ ڕووسیا، تیمێکی گەڕان و فریاگوزاری 87 کەسی دەنێرێت بۆ تورکیا بۆ ئەوەی "یارمەتی تیمەکانی فریاگوزاری بدەن بۆ گەڕان بەدوای زیندووماوانی بوومەلەرزەکەدا. پێشتریش ڕۆژی سێشەممە، ڤۆلۆدیمیر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکرانیا، فەرمانێکی بەجیا دەرکرد و کابینەکەی ڕاسپارد کە "بە دڵنیایەوە دابینکردنی هاوکارییە مرۆییەکان بۆ تورکیا" دەستەبەربکات. شانشینی وڵاتی ئوردن کە هاوسنوورە لەگەڵ سوریا، دەڵێت فڕۆکەی پڕ لە کەرەستەی گەڕان و ڕزگارکردن و خێمە و کەرەستەی پزیشکی لەگەڵ 99 فریاگوزاری و پێنج پزیشکی بۆ هاوکاریکردنی هەوڵەکانی فریاگوزاری لە تورکیا و سوریا ڕەوانە دەکات. ڕێکخراوی خێرخوازی شانشینی وڵاتەکە ڕایگەیاندووە کە پەیوەندییان لەگەڵ دەسەڵاتدارانی سوریا و تورکیا هەیە سەبارەت بە گەیاندنی پێداویستییەکان بۆ دابینکردنی پێداویستییە بەپەلەکانی وڵاتانی جیهان. شێهباز شەریف سەرۆک وەزیرانی پاکستان رۆژی سێشەممە، سندوقێکی فریاگوزاری بۆ قوربانیانی بولەرزەکەی تورکیا دامەزراند و داوای لە خەڵک کرد کە هاوکاری بکەن. شەریف بە ئەندامانی ئەنجومەنی وەزیرانی ڕاگەیاندووە، تورکیا پشتیوانی پاکستانی کرد دوای ئەوەی کە لە ساڵی ڕابردوودا لافاوێکی بێ وێنە نزیکەی یەک لەسەر سێی وڵاتەکەی گرتەوە. هاوکات کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی وڵاتی یۆنان هەڵمەتێکی خێرخوازی و نوێژکردن بۆ قوربانیانی بومەلەرزەکەی ڕاگەیاند بۆ پشتیوانیکردن لە قوربانیانی بوومەلەرزەکە لە تورکیا و سوریا. ئەم دەستپێشخەرییە دوای بانگەوازێکی یارمەتی هات کە لەلایەن پاتریارکی ئیکۆمێنیکی بارتۆلۆمیۆ سەرکردەی ڕۆحی کریستیانە ئۆرتۆدۆکسەکانی جیهانەوە ڕاگەیندرا کە بنکەکەی لە ئەستەنبوڵە. بارتۆلۆمیۆ ڕۆژی دووشەممە لە پەیامێکدا ڕایگەیاند "ئێمە دوعا دەکەین خودا ئارامی بە گیانی قوربانییەکان ببەخشێت و خێزان و ئازیزانیان بەهێز بکات لەم کاتەی ماتەمینیە قورسەدا." لە جنێڤیش جەیمس ئاڵدەر وتەبێژی یونیسێف ڕایگەیاند "ئەو بوومەلەرزانە... لەوانەیە هەزاران منداڵی کوشتبێت". ئاماژەی بەوەشکرد، دەیان قوتابخانە و نەخۆشخانە و دامەزراوە پزیشکی و پەروەردەییەکانی دیکە زیانیان بەرکەوتووە یان لەناوچوون. بەگوێرەی ڕاپۆرتی میدیای دەوڵەتی "وام" ڕۆژی سێشەممەی ڕابردوو، شێخ محەمەد بن زاید ئەلنەهیان، سەرۆکی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، فەرمانی تەرخانکردنی بڕی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ پاڵپشتیکردنی هەوڵەکانی فریاگوزاری بومەلەرزەکە بۆ سوریا و تورکیا دابینکرد. لە ئیسپانیاشەوە؛ مارگاریتا ڕۆبلێس، وەزیری بەرگریی ئیسپانیا ڕایگەیاند، ئیسپانیا فڕۆکەیەکی سەربازی جۆری A400 لەگەڵ ئاگرکوژێنەوە و ئامێرەکانی ناردووە، لەگەڵ فڕۆکەیەکی جۆری ئەیرباس A330 لەگەڵ ستافی بەرگری شارستانی بۆ کارکردن لەگەڵ کارمەندانی فریاگوزاریدا . هاوکات عێراقیش ڕایگەیاند، تیمی بەرگری شارستانی دەنێرێت بۆ تورکیا و سوریا لەگەڵ پێداویستی فریاگوزاری ، خۆراک و سووتەمەنی. بەگوێرەی ڕاپۆرتی میدیای فەرمی دەوڵەتی قەتەر، حکومەتی قەتەر ڕایگەیاندووە هەر لە ڕۆژی دووشەممەوە دەستیکردووە بە ئەنجامدانی گەشتی فریاگوزاری بۆ تورکیا بۆ گواستنەوەی تیمەکانی گەڕان و فریاگوزاری بۆ ناوچە زیانلێکەوتووەکان لەگەڵ ئۆتۆمبێل و نەخۆشخانەیەکی مەیدانی و چادر و پێداویستییەکانی دیکە. ڕێکخراوی خێرخوازی قەتەر کە لە لایەن دەوڵەتەوە پارەی بۆ دابین دەکرێت، ڕایگەیاندووە کە 27 هەزار ژەمی خواردنیا دەمودەست  لە غازی عەنتاب دابەش کردووە کە نووسینگەی هەیە و کەلوپەلی فریاگوزاری بۆ پەناگە لە تورکیا و سوریا دابین دەکات. گروپەکە شەش ملیۆن دۆلاری بۆ یەکەمین قۆناغەکانی وەڵامدانەوەی کارەساتەکە تەرخانکردووە. پاپا فرانسیس لە کڵێسای کاسۆلیکی ڤاتیکان و ئیتاڵیا دوای بوومەلەرزەکەی تورکیا و سوریا، تەلەگرامێکی نارد و "لە دڵەوە سەرەخۆشی "ی کردووە. هاوکات کڵێسای ڕۆمانی کاسۆلیکی ئیتاڵیا بڕی 500 هەزار یۆرۆیان بۆ هاوکاری فریاگوزاری تەرخان کردووە. هاوکات نانسی فەیزەر وەزیری ناوخۆی ئەڵمانیا ڕایگەیاند، دەزگای پاراستنی مەدەنی فیدراڵی ئەڵمانیا دەتوانێت پەناگەی فریاگوزاری و یەکەکانی پاککردنەوەی ئاو بۆ کەمپەکان دابینبکات و لە ئێستاشەوە پێداویستی فریاگوزاری بە مۆلیدەی فریاگوزاری و خێمە و بەتانی ئامادە دەکات، بە هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی تورکیا. ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی نەتەوە یەکگرتووەکانیش لەڕێی تێدرۆس ئەدهانۆم ، سەرۆکی ڕێکخراوەکەوە ڕایگەیاند "تۆڕی تیمەکانی پزیشکی فریاگوزاری چالاک کراوە بۆ دابینکردنی چاودێری تەندروستی پێویست بۆ بریندارەکان و زۆرترین ئەو کەسانەی کە بەهۆی بوومەلەرزەکەوە زیانیان بەرکەوتووە." هەروەها جۆرجیا مێلۆنی، سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا ڕایگەیاند "پارێزگاری مەدەنی ئیتاڵیا ئامادەیە بۆ بەشداریکردن لە پشتیوانی و پێشکەشکردنی فریاگوزاری سەرەتایی بۆ لێقەوماوانی بومەلەرزکە. هاوکات حکومەتی هیندستانیش ڕایگەیاند؛ دوو تیم لە هێزی نیشتمانی رووبەڕووبونەوەی کارەساتەکانی هیندستان کە پێکهاتوون لە 100 کارمەند بە تیمی سەگی ڕاهێنراو و بە کەرەستەی ڕاهێنراوی تایبەت ئامادەن بۆ ئەوەی بە فڕۆکە بگوازرێنەوە بۆ ناوچەی کارەساتەکە بۆ ئۆپەراسیۆنی گەڕان و ڕزگارکردنی زیندوماوان. تیمە پزیشکییەکان ئامادە کران و کەرەستەی فریاگوزاریان پێبوو بە هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی تورکیا ڕەوانە کران. ماریوس کامینسکی وەزیری ناوخۆ و کارگێڕی پۆڵەندا ڕایگەیاند، گروپی فریاگوزاری HUSAR کە پێکهاتووە لە 76 فریاگوزار و هەشت سەگی فریاگوزاری دەنێرێت. یه‌كێتی ئه‌وروپاش لەڕێی جانێز لینارچیچ کۆمیساری ئەورووپا بۆ بەرەنگاربوونەوەی قەیرانەکان ڕایگەیاند، ناوەندی هەماهەنگی بەرپەرچدانەوەی فریاگوزاری یەکێتی ئەوروپا لە پەیوەندیدا بووە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی تورکیا و بە پەلە خزمەتگوزاری نەخشەسازیی مانگی دەستکردی کۆپەرنیکۆسی چالاک کردووە بۆ یارمەتیدانی تیمەکانی فریاگوزاری و رزگارکردنی قوربانییەکان. بەڕێوەبەرایەتی ئاگرکوژێنەوەی تایوان ڕایگەیاند، تیمێکی 40 فریاگوزار لەگەڵ سێ سەگی گەڕان و ڕزگارکردن و چوار بۆ پێنج تەن هاوکاری ڕۆژی دووشەممە بەرەو تورکیا بەڕێکەوتوون. پێشتر ڕایگەیاندبوو کە ئامادەیە 130 کەس لەگەڵ پێنج سەگی گەڕان و 13 تەن هاوکاری پێشکەش بە تیمێک بکات و چاوەڕێی وەڵامی تورکیا دەکات. هاوکات وەزارەتی فریاکەوتنی ڕووسیا ڕایگەیاند، دوو فڕۆکەی جۆری IL-76 لەگەڵ 100 فریاگوزاری ئامادەن بۆ ئەوەی ئەگەر پێویست بوو بەرەو تورکیا بڕۆن. ڤلادیمێر پوتین سەرۆک کۆماری رووسیاش پەیامی ئاڕاستەی تورکیا و سوریا کرد، کە ماوەیەکە سەربازانی ڕوسیا پاڵپشتی سوپای سوریا دەکەن و هاوخەمی بۆ سەرۆکی هەردوو وڵات دەربڕی و پشتیوانی خۆی دوپاتکردەوە بۆیان. هەروەها کریاکۆس میتسۆتاکیس، سەرۆک وەزیرانی یۆنان سەرەخۆشی خۆی ڕاگەیاند و پشتیوانی لە تورکیا کرد و ڕایگەیاند؛ یۆنان سەرچاوەکانی خۆی کۆدەکاتەوە و دەستبەجێ هاوکاری دەکات. بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلیش ڕایگەیاند، سەرجەم دەسەڵاتداران ڕاسپێردراون کە ئامادەکاری خێرا بکەن بۆ پێشکەشکردنی هاوکاری پزیشکی، گەڕان و ڕزگارکردن. کارستن هانسن، بەڕێوەبەری ناوچەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ئەنجومەنی پەنابەرانی نەرویجی NRCڕایگەیاند "NRC هەڵسەنگاندن بۆ دۆخەکە دەکات بۆ ئەوەی پشتگیری ڕاستەوخۆ پێشکەش بەو کەسانە بکات کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە لە سەرانسەری سوریا. بەرفراوانکردنی هاوکارییەکان پێویستە و ڕێکخراوەکەمان بەشێک دەبێت لەو هەنگاوە." هاوکات بانگەوازی پاڵپشتی زیاتری نێودەوڵەتی بۆ سوریا و باشووری تورکیا کرد. هاوکات حکومەتی تورکیا پێشنیارێکی ئیلۆن مەسکی ڕەتکردەوە بۆ ئەوەی یارمەتی ئەو وڵاتە بدات لە ڕێگەی سەتەلایتی ستارلینک هێڵی ئینتەرنێت دابین بکات بۆ هاووڵاتیانی تورکیا کە بەهۆی بوومەلەرزە کوشندەکەوە لە چەند شوێنێک کارەبایان بڕاوە و کێشەی ئینتەرنێتیان هەیە. سەرچاوە: سوود لە AP، ڕۆیتەرز و دەنگی ئەمەریکا وەرگیراوە